Για δεκαετίες, η τοιχογραφία του Χούλιο Εσκάμες θεωρούνταν χαμένη. Άλλοι πίστευαν ότι είχε καταστραφεί με ξιφολόγχες, άλλοι ότι είχε καλυφθεί με πίσσα, άλλοι ότι είχε ξηλωθεί με σφυρί και καλέμι. Τελικά, βρισκόταν ακόμη εκεί: θαμμένη κάτω από 12 στρώσεις λευκής μπογιάς.
Στο δημαρχείο του Τσιγιάν στη Χιλή, ομάδα συντηρητών αποκαλύπτει ξανά, χιλιοστό χιλιοστό, τη μνημειακή τοιχογραφία Beginning and End («Αρχή και Τέλος») του Χιλιανού καλλιτέχνη Χούλιο Εσκάμες. Το έργο είχε καλυφθεί μετά το πραξικόπημα του 1973, όταν η στρατιωτική δικτατορία του Αουγκούστο Πινοσέτ επιχείρησε να εξαφανίσει από τον δημόσιο χώρο εικόνες που συνδέονταν με το πολιτικό και κοινωνικό όραμα της εποχής του Σαλβαδόρ Αλιέντε.
Η αποκατάσταση ξεκίνησε το 2021 και βρίσκεται πλέον στην τρίτη της φάση. Η διαδικασία είναι αργή και σχεδόν χειρουργική: οι συντηρητές δουλεύουν σε μικρά τετράγωνα, αφαιρώντας με το χέρι τις στρώσεις μπογιάς που κάλυψαν το έργο για μισό αιώνα. Η ολοκλήρωση της αποκατάστασης αναμένεται τον Δεκέμβριο του 2027.
Η τοιχογραφία είχε παραγγελθεί το 1969 από τον τότε δήμαρχο Εδουάρδο Κοντρέρας Μέγια, λίγο πριν από την εκλογική νίκη του Σαλβαδόρ Αλιέντε. Ο Εσκάμες εργάστηκε δύο χρόνια πάνω στο έργο, που κάλυπτε έναν μεγάλο τοίχο της Αίθουσας Τιμών του δημαρχείου. Όταν παρουσιάστηκε το 1972, η σύνθεση απεικόνιζε τον θρίαμβο του λαού απέναντι στην καταπίεση, με εκφραστικές μορφές, πλήθη, βιομηχανικές σκηνές, μηχανές και έντονα χρώματα.
Το έργο ανήκε καθαρά σε μια στιγμή πολιτικής ελπίδας. Μόλις λίγους μήνες μετά τα εγκαίνιά του, ο ίδιος ο Αλιέντε το είδε από κοντά. Ο Πάμπλο Νερούδα είχε γράψει για την τοιχογραφία με θαυμασμό, αναγνωρίζοντας σε αυτήν μια βαθιά αίσθηση δημιουργίας, αλήθειας και ιστορικού βάθους.
Για τον Πινοσέτ, όμως, η ίδια εικόνα σήμαινε κάτι εντελώς διαφορετικό. Μετά την ανατροπή του Αλιέντε, η στρατιωτική χούντα διέταξε την καταστροφή της. Ο Εσκάμες αναγκάστηκε να φύγει εξόριστος στην Κόστα Ρίκα, κουβαλώντας την απώλεια του έργου σαν μικρογραφία της βίας που είχε υποστεί ολόκληρη η χώρα.
Η πρώτη ένδειξη ότι η τοιχογραφία ίσως είχε επιβιώσει ήρθε το 2021, όταν ανάλυση στον τοίχο της αίθουσας αποκάλυψε ένα μικρό ίχνος πορτοκαλί χρώματος. Ήταν το πρώτο σημάδι ότι κάτω από το λευκό δεν υπήρχε κενό. Υπήρχε ακόμη η εικόνα που το καθεστώς είχε προσπαθήσει να κάνει αόρατη.
Καθώς η αποκατάσταση προχωρούσε, οι ειδικοί ανακάλυψαν ότι η τοιχογραφία είχε υποστεί και άλλες βίαιες παρεμβάσεις. Το αρχικό της ύψος είχε μειωθεί για να χωρέσει δεύτερος όροφος, ενώ ένα παράθυρο είχε ανοιχτεί μέσα στο έργο. Παρ’ όλα αυτά, μεγάλο μέρος της σύνθεσης είχε επιβιώσει.
Η έρευνα έφερε και μια ακόμη έκπληξη: το έργο φαίνεται πως ήταν μεγαλύτερο απ’ ό,τι πιστευόταν. Οι ειδικοί υποψιάζονται πλέον ότι ο τίτλος Beginning and End μπορεί να αναφερόταν σε δύο συνδεδεμένες τοιχογραφίες. Η πρώτη δείχνει τη δραματική πάλη των τάξεων, ενώ η δεύτερη αποκαλύπτει μια πιο ήρεμη σκηνή, με γυναίκες που κοιτούν μέσα από τηλεσκόπιο, σε μια εικόνα ηρεμίας και παρατήρησης.
Το 2024, οι δύο τοιχογραφίες κηρύχθηκαν εθνικά μνημεία της Χιλής. Η κίνηση αυτή δεν έχει μόνο καλλιτεχνική σημασία. Αναγνωρίζει ότι η αποκατάσταση δεν αφορά απλώς ένα έργο τέχνης, αλλά ένα κομμάτι δημόσιας μνήμης που είχε θαφτεί από τη δικτατορία.
Η περίπτωση του Εσκάμες δείχνει πόσο κυριολεκτικά μπορεί να λειτουργήσει η λογοκρισία. Δεν εξαφανίζει πάντα ένα έργο καίγοντάς το ή γκρεμίζοντάς το. Μερικές φορές το σκεπάζει με λευκό χρώμα και περιμένει να ξεχαστεί.
Στο Τσιγιάν, όμως, το λευκό αρχίζει να υποχωρεί. Κάτω από τις στρώσεις του επιστρέφουν μορφές, χρώματα, μηχανές, πλήθη και μια εικόνα του μέλλοντος όπως το φαντάστηκε μια άλλη Χιλή, πριν τη συντρίψει η δικτατορία.
Πενήντα χρόνια μετά, η τοιχογραφία του Χούλιο Εσκάμες δεν επιστρέφει απλώς στον τοίχο. Επιστρέφει στη μνήμη μιας χώρας που ακόμη ξεσκεπάζει όσα προσπάθησαν να της σβήσουν.
με στοιχεία από El Pais
