Η Ταπισερί της Μπαγιέ έφτασε στο Βρετανικό Μουσείο, σχεδόν 1.000 χρόνια μετά τη δημιουργία της, σε μια από τις πιο φορτισμένες πολιτιστικές μετακινήσεις των τελευταίων δεκαετιών ανάμεσα στη Βρετανία και τη Γαλλία.
Το έργο, μήκους περίπου 70 μέτρων, μεταφέρθηκε από τη Γαλλία στο Λονδίνο μέσα σε ειδικά σχεδιασμένη προστατευτική κατασκευή και αποσυσκευάστηκε σε μια επιχείρηση που κράτησε περίπου 18 ώρες. Η έκθεσή του στο Βρετανικό Μουσείο θα ανοίξει για το κοινό τον Σεπτέμβριο, σε ειδική προθήκη με ελεγχόμενες συνθήκες θερμοκρασίας, υγρασίας, φωτισμού και ασφάλειας.
Η μεταφορά έχει ιστορικό βάρος όχι μόνο επειδή πρόκειται για ένα από τα σημαντικότερα μεσαιωνικά έργα της Ευρώπης, αλλά και επειδή είναι η πρώτη φορά που η Ταπισερί παρουσιάζεται στο Ηνωμένο Βασίλειο από τότε που δημιουργήθηκε. Το έργο αφηγείται την κρίση διαδοχής του 1066, την εισβολή του Γουλιέλμου του Κατακτητή και τη Μάχη του Χέιστινγκς, δηλαδή το γεγονός που άλλαξε την ιστορία της Αγγλίας.
Η άφιξή της στο Λονδίνο είναι και μια προσεκτικά σκηνοθετημένη χειρονομία πολιτιστικής διπλωματίας. Η ιδέα του δανεισμού είχε τεθεί ήδη από το 2018, από την Τερέζα Μέι και τον Εμανουέλ Μακρόν, όμως χρειάστηκαν χρόνια διαπραγματεύσεων, καθυστερήσεις, πολιτική ένταση και τεχνικές συμφωνίες μέχρι να γίνει πραγματικότητα. Μετά το Brexit, τις συγκρούσεις για την αλιεία, τη Μάγχη, το εμπόριο και τις μεταναστευτικές ροές, η Ταπισερί λειτουργεί τώρα ως ένα σπάνιο κοινό αντικείμενο μνήμης ανάμεσα σε δύο χώρες που μοιράζονται την ίδια ιστορία, συχνά μέσα από αντιπαλότητα.
Στην πρώτη παρουσίαση του έργου στο μουσείο βρέθηκαν, μεταξύ άλλων, η υπουργός Πολιτισμού της Βρετανίας, Λίζα Νάντι, και ο πρόεδρος του Βρετανικού Μουσείου, Τζορτζ Όζμπορν. Οι επισκέπτες έπρεπε να ακολουθήσουν αυστηρούς κανόνες πριν πλησιάσουν το έργο: χωρίς κινητά, χωρίς στυλό, με προστατευτικά καλύμματα στα παπούτσια και ειδικές ποδιές, καθώς οι συντηρητές παρακολουθούσαν κάθε κίνηση γύρω από το εύθραυστο ύφασμα.
Μόνο ένα τμήμα της Ταπισερί ήταν ορατό κατά την πρώτη αυτή παρουσίαση, ενώ το υπόλοιπο παρέμενε καλυμμένο μέσα στη μεγάλη γυάλινη προθήκη. Ακόμη κι αυτό το μικρό κομμάτι, όμως, ήταν αρκετό για να θυμίσει τη δύναμη του έργου: οι ραφές, τα ξεθωριασμένα χρώματα, οι μικρές μορφές, τα άλογα, τα όπλα, οι χειρονομίες και οι σκηνές εξουσίας εξακολουθούν να μοιάζουν σχεδόν κινηματογραφικές.
Η Ταπισερί της Μπαγιέ δεν είναι στην πραγματικότητα ταπισερί, αλλά κέντημα πάνω σε λινό ύφασμα. Δημιουργήθηκε πιθανότατα στη δεκαετία του 1070 και έχει συνδεθεί με την αυλή του Γουλιέλμου του Κατακτητή και τον επίσκοπο Όντο της Μπαγιέ, ετεροθαλή αδελφό του. Η ιστορία της έχει ιδιαίτερη ειρωνεία: ένα έργο που βρίσκεται εδώ και αιώνες στη Γαλλία θεωρείται από αρκετούς ιστορικούς ότι πιθανότατα κατασκευάστηκε στην Αγγλία, ίσως από γυναίκες σε μοναστηριακό ή εργαστηριακό περιβάλλον.
Αυτή η διπλή ταυτότητα είναι που κάνει τον δανεισμό τόσο συμβολικό. Για τη Γαλλία, η Ταπισερί είναι εθνικός θησαυρός και αναπόσπαστο κομμάτι της Νορμανδίας. Για τη Βρετανία, είναι ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα αντικείμενα της ίδιας της ιστορίας της, μια οπτική αφήγηση για την τελευταία επιτυχημένη εισβολή στην Αγγλία και για τη γέννηση ενός νέου πολιτικού κόσμου μετά το 1066.
Η μεταφορά της δεν ήταν απλώς θέμα μετακίνησης ενός μεσαιωνικού έργου. Ήταν μια άσκηση εμπιστοσύνης. Κάθε λεπτομέρεια —η θήκη, η θερμοκρασία, η υγρασία, οι κραδασμοί, ο φωτισμός, η ασφάλεια, ο τρόπος αποσυσκευασίας— έπρεπε να συμφωνηθεί ώστε να μη διακινδυνεύσει ένα έργο που έχει επιβιώσει σχεδόν μία χιλιετία. Το γεγονός ότι η Γαλλία επέτρεψε να ταξιδέψει λέει σχεδόν όσα και η ίδια η έκθεση: η πολιτιστική διπλωματία λειτουργεί μόνο όταν υπάρχει εμπιστοσύνη.
Η βρετανική πλευρά παρουσιάζει τον δανεισμό ως μέρος μιας ευρύτερης προσπάθειας να ξαναχτιστούν πολιτιστικές σχέσεις μετά από χρόνια ψυχρότητας. Η Λίζα Νάντι το συνέδεσε ευθέως με την ανάγκη να κλείσει ένα δύσκολο κεφάλαιο στις σχέσεις Βρετανίας και Γαλλίας, υποστηρίζοντας ότι τέτοιες ανταλλαγές μπορούν να ανοίξουν ξανά διαύλους επικοινωνίας εκεί όπου η πολιτική είχε δημιουργήσει ένταση.
Το Βρετανικό Μουσείο γνωρίζει ότι η έκθεση θα είναι ένα από τα μεγάλα γεγονότα της χρονιάς. Η ζήτηση για εισιτήρια ήταν ήδη τεράστια, ενώ έχουν προβλεφθεί ειδικές δυνατότητες επίσκεψης για σχολεία και νεότερο κοινό. Αυτό έχει σημασία, γιατί η Ταπισερί της Μπαγιέ δεν είναι μόνο ένα μεσαιωνικό αριστούργημα για ιστορικούς και μουσειολόγους. Είναι και ένα από τα πρώτα μεγάλα αφηγηματικά έργα εικόνας της Ευρώπης: μια ιστορία εξουσίας, προδοσίας, πολέμου και νομιμοποίησης, ειπωμένη με κλωστή.
Η άφιξή της στο Λονδίνο συμπίπτει με μια εποχή όπου τα μουσεία δεν μπορούν πλέον να εμφανίζονται ως ουδέτεροι αποθηκευτικοί χώροι του παρελθόντος. Κάθε μεγάλος δανεισμός, κάθε επιστροφή, κάθε ανταλλαγή και κάθε συζήτηση για πολιτιστική κληρονομιά φέρει πολιτικό βάρος. Το Βρετανικό Μουσείο, άλλωστε, βρίσκεται σταθερά στο κέντρο συζητήσεων για τα Γλυπτά του Παρθενώνα, τα Χάλκινα του Μπενίν και άλλα αντικείμενα με δύσκολες ιστορίες κατοχής, αποικιοκρατίας και διεκδίκησης.
Η Ταπισερί της Μπαγιέ δεν ανήκει ακριβώς στην ίδια κατηγορία. Δεν έρχεται ως αποτέλεσμα πίεσης για επιστροφή ούτε ως επανόρθωση. Έρχεται ως δάνειο, με συμφωνία, φροντίδα και τελετουργία. Αλλά ακριβώς γι’ αυτό λειτουργεί ως υπενθύμιση ότι τα πολιτιστικά αντικείμενα μπορούν ακόμη να κάνουν κάτι που η πολιτική συχνά δυσκολεύεται να πετύχει: να βάλουν δύο χώρες να μιλήσουν μέσα από ένα κοινό, αμφίσημο παρελθόν.
Η εικόνα είναι σχεδόν υπερβολικά τέλεια. Ένα έργο που αφηγείται την κατάκτηση της Αγγλίας από έναν δούκα της Νορμανδίας επιστρέφει προσωρινά στην Αγγλία, με τη συγκατάθεση της Γαλλίας, σε μια περίοδο που οι δύο χώρες προσπαθούν να ξαναβρούν έναν πιο ήρεμο τόνο μετά το Brexit. Η Ταπισερί δεν λύνει καμία πολιτική διαφορά. Αλλά απλώνεται, κυριολεκτικά, ανάμεσα στις δύο πλευρές σαν μια παλιά αφήγηση που εξακολουθεί να ζητά νέο διάβασμα.
με στοιχεία από Guardian
