Στο Σοτσιμίλκο, τα παγώνια κινούνται ακόμη στους κήπους της Ντολόρες Ολμέδο σαν να μην πέρασαν έξι χρόνια σιωπής. Τα μεξικανικά άτριχα σκυλιά περιφέρονται ανάμεσα στη μυθολογία και το τουριστικό θέαμα. Τα βαριά ξύλινα θυρόφυλλα της παλιάς hacienda άνοιξαν ξανά, και μέσα στο σπίτι μιας γυναίκας που αφιέρωσε τη ζωή της στον Ντιέγκο Ριβέρα, η Φρίντα Κάλο κρέμεται πια όχι σαν φιλοξενούμενη, αλλά σαν κάποια που επέστρεψε για να πάρει το σπίτι.
Το Museo Dolores Olmedo, στην Πόλη του Μεξικού, ξανάνοιξε έπειτα από έξι χρόνια κλειστό. Η σιωπή του ξεκίνησε με την πανδημία και παρατάθηκε με εργασίες, αβεβαιότητα, αντιδράσεις και μια διαμάχη για το μέλλον της συλλογής. Τώρα, η παλιά αγροικία-έπαυλη του 16ου αιώνα ξαναβγάζει στο φως ένα από τα πιο φορτισμένα σύνολα μεξικανικής τέχνης: έργα του Ντιέγκο Ριβέρα, της Φρίντα Κάλο, της Ανχελίνα Μπελόφ, προϊσπανικά αντικείμενα, λαϊκή τέχνη, ίχνη μιας ζωής χτισμένης γύρω από τη συλλογή, την εξουσία, τον έλεγχο και την επιθυμία να μείνει κάτι πίσω.
Η Ντολόρες Ολμέδο ίδρυσε το μουσείο το 1994 ως μνημείο στον Ριβέρα. Εκείνος υπήρξε για εκείνη δάσκαλος, φίλος, αντικείμενο αφοσίωσης, κέντρο ενός ιδιωτικού και δημόσιου κόσμου. Τον γνώρισε νέα, πόζαρε για εκείνον ως έφηβη και αργότερα έγινε μία από τις μεγάλες προστάτιδες του έργου του. Αγόραζε, φύλαγε, οργάνωνε, έχτιζε γύρω του ένα σπίτι μνήμης. Η hacienda της ήταν, με τον τρόπο της, ένας ναός του «maestro».
Μόνο που τα μουσεία, όπως και τα σπίτια, δεν υπακούν για πάντα σε εκείνον που τα έφτιαξε.
Σήμερα, όσο κι αν ο Ριβέρα παραμένει παντού, η ακαταμάχητη δύναμη του χώρου είναι άλλη.
Η Φρίντα Κάλο.
Αυτό είναι το μεγάλο, σχεδόν σκληρό παράδοξο της επαναλειτουργίας. Η Κάλο, που στη ζωή της υπήρξε για την Ολμέδο κάτι πολύ πιο περίπλοκο από απλή συνοδοιπόρος, βρίσκεται σήμερα στο κέντρο ενός μουσείου που δεν είχε φτιαχτεί πρωτίστως για εκείνη. Η Ολμέδο αγόρασε 26 έργα της μετά τον θάνατό της, το 1954, ύστερα από προτροπή του Ριβέρα.
Τα πλήρωσε τότε ένα ποσό που σήμερα μοιάζει σχεδόν εξωπραγματικό μπροστά στην αξία τους. Μέσα σε αυτή τη συλλογή βρίσκονται έργα που συγκροτούν τον σκληρό πυρήνα της παγκόσμιας μυθολογίας της Κάλο: Self-Portrait With Monkey, A Few Small Nips, Henry Ford Hospital, The Broken Column.
Δεν είναι περιφερειακό υλικό. Είναι η Φρίντα στο σημείο όπου η εικόνα της δεν έχει ακόμη γίνει αναμνηστικό. Είναι η Φρίντα πριν γίνει τσάντα, αφίσα, κούπα, τουριστικό είδωλο, γενικό σύμβολο αντοχής. Είναι το σώμα της ως εργαστήριο πόνου και ελέγχου. Είναι το βλέμμα της που δεν επιτρέπει στον θεατή να τη λυπηθεί χωρίς να νιώσει ότι τον κοιτάζει κι εκείνη πίσω.
Στο Self-Portrait With Monkey, του 1945, η Κάλο δεν παρουσιάζεται απλώς με ζώα γύρω της. Ο πίθηκος και ο σκύλος δεν είναι διακοσμητικά στοιχεία μιας εξωτικής ταυτότητας. Είναι μάρτυρες, σύντροφοι, σχεδόν φύλακες ενός βλέμματος που οργανώνει το κάδρο απόλυτα. Η Φρίντα δεν προσφέρεται ως εικόνα. Επιβλέπει την εικόνα της.
Στο Henry Ford Hospital, το σώμα της γίνεται πεδίο ιατρικής, μητρότητας, απώλειας και αίματος. Δεν υπάρχει εδώ καμία εύκολη αγιοποίηση του πόνου. Υπάρχει ένα γυναικείο σώμα εκτεθειμένο σαν συμβάν, δεμένο με αντικείμενα, όργανα, απομεινάρια, βιολογικές και ψυχικές απώλειες. Το A Few Small Nips, με την ωμή του βία, δεν επιτρέπει στον θεατή να βρει ασφαλές σημείο απόστασης. Η βία δεν εμφανίζεται ως ιστορικό δράμα, αλλά ως δωμάτιο, ως σώμα, ως κάτι σχεδόν αφόρητα καθημερινό.
Και στο The Broken Column, η αυτοπροσωπογραφία του 1944 που πλέον παρουσιάζεται μόνη σε μαύρο τοίχο, η Κάλο φτάνει σε ένα από τα πιο ακραία σημεία της. Το σώμα της ανοίγεται. Μια σπασμένη κολόνα αντικαθιστά τη σπονδυλική της στήλη. Το δέρμα κρατιέται, ο κορσές κρατά, τα καρφιά κρατούν, το βλέμμα κρατά. Η εικόνα δεν λέει απλώς «πονάω». Λέει: είμαι ακόμη εδώ, και το σώμα μου είναι το πεδίο όπου η καταστροφή δεν μπόρεσε να γίνει εξαφάνιση.
Η Ολμέδο μπορεί να ίδρυσε το μουσείο για τον Ριβέρα. Αλλά ένα τέτοιο έργο, κρεμασμένο μόνο του σε μαύρο τοίχο, αλλάζει τη θερμοκρασία ολόκληρου του κτιρίου.
Στην παλιά παρουσίαση, τα έργα της Κάλο βρίσκονταν σε έναν μακρύ, χαμηλό χώρο που κάποτε ήταν η γκαρνταρόμπα της Ολμέδο. Είναι δύσκολο να μη σταθεί κανείς σε αυτή τη λεπτομέρεια. Η Φρίντα, η γυναίκα που δεν χωρά πια σε κανένα εθνικό ή μουσειακό πλαίσιο, παρουσιαζόταν μέσα σε έναν χώρο προσωπικών αντικειμένων μιας άλλης γυναίκας. Σαν να την είχε φιλοξενήσει η Ολμέδο μέσα στην ντουλάπα της. Σαν να την είχε κρατήσει κοντά, αλλά όχι ακριβώς στο κέντρο.
Στη νέα διάταξη, τα έργα της αποκτούν περισσότερο χώρο. Κρεμιούνται σε δύο αίθουσες, με διαχωρισμό ανάμεσα στις πιο οικείες προσωπογραφικές εικόνες και σε εκείνες που μιλούν για τον ψυχικό και σωματικό πόνο της. Η Φρίντα δεν εμφανίζεται πια ως παράρτημα. Εμφανίζεται ως δύναμη που πρέπει να οργανωθεί προσεκτικά, γιατί αλλιώς καταλαμβάνει τα πάντα.
Η σχέση της Ολμέδο με την Κάλο υπήρξε φορτισμένη. Δεν χρειάζεται να τη μειώσουμε σε κουτσομπολιό, ούτε να την κάνουμε απλή ιστορία γυναικείας αντιζηλίας. Είναι πιο ενδιαφέρουσα από αυτό. Οι δύο γυναίκες κινήθηκαν γύρω από τον ίδιο άντρα, την ίδια εποχή, το ίδιο σύστημα μεξικανικής πολιτιστικής ισχύος. Ήταν και οι δύο καλλιεργημένες, αντισυμβατικές, σκληρές με διαφορετικούς τρόπους.
Η Κάλο ως καλλιτέχνις που έκανε το τραυματισμένο της σώμα κέντρο της εικόνας. Η Ολμέδο ως γυναίκα με χρήμα, στρατηγική, κοινωνική δύναμη και συλλεκτικό ένστικτο. Ο Ριβέρα ανάμεσά τους όχι απλώς ως ερωτικό ή φιλικό αντικείμενο, αλλά ως θεσμός.
Η ίδια η Ολμέδο, σε συνέντευξη το 1993, ήταν σαφής: δεν υπήρξε ποτέ φίλη της Φρίντα. Αυτή η φράση σήμερα ακούγεται σχεδόν σαν προφητική ειρωνεία. Γιατί η γυναίκα που δεν την θεωρούσε φίλη της έγινε τελικά μία από τις καθοριστικές διασώστριες του έργου της. Αγόρασε τους πίνακες επειδή της το ζήτησε ο Ριβέρα. Τους κράτησε. Τους έβαλε σε ίδρυμα. Και έτσι, ίσως χωρίς να το έχει σχεδιάσει όπως το διαβάζουμε σήμερα, συνέβαλε στο να αποκτήσει η Κάλο μία από τις πιο σημαντικές μουσειακές της βάσεις.
Υπάρχει εδώ κάτι σαν μεταθανάτια συμφιλίωση, αλλά όχι με γλυκό τρόπο. Περισσότερο σαν ιστορική ειρωνεία με κλειστά δόντια. Η Φρίντα δεν χρειάζεται πια την αποδοχή της Ολμέδο. Δεν χρειάζεται καν τον Ριβέρα ως μεσολαβητή. Το παγκόσμιο βλέμμα έχει αλλάξει τόσο πολύ ώστε το μουσείο του Ριβέρα δεν μπορεί πια να αποφύγει την Κάλο. Η γυναίκα που κάποτε φαινόταν σαν δύσκολη, άβολη ή ανεπιθύμητη παρουσία μέσα σε ένα τρίγωνο, σήμερα είναι το όνομα που μετακινεί τον κόσμο.
Η επαναλειτουργία του μουσείου προσπαθεί, πολύ σωστά, να φέρει περισσότερο στο κέντρο και την ίδια την Ολμέδο. Οι εγγονές της, που συμμετέχουν στη διαχείριση του καταπιστεύματος, μιλούν για την ανάγκη να φανεί καλύτερα η δική της ιστορία. Και πράγματι, χωρίς αυτήν δεν θα υπήρχε τίποτα από όλα αυτά. Η Ολμέδο δεν ήταν απλώς μια πλούσια συλλέκτρια που αγόραζε έργα. Ήταν μηχανισμός μνήμης. Ήταν ένας άνθρωπος που κατάλαβε ότι η τέχνη χρειάζεται χρήμα, χώρο, προστασία, εγωισμό και επιμονή για να επιβιώσει.
Το σπίτι της το αποδεικνύει. Οι χώροι όπου έζησε μετά τη μετατροπή της hacienda σε μουσείο μιλούν για μια ζωή θεατρικής εξουσίας: πορτρέτα, φωτογραφίες, γυμνές απεικονίσεις, αντικείμενα από μακρινούς κόσμους, ελεφαντόδοντα, κινεζικές φιγούρες, βούδες, πολυέλαιοι, μια αισθητική που κινείται ανάμεσα στο γούστο, τη συσσώρευση και την ανάγκη να περιβάλλεσαι από απόδειξη. Η φράση της εγγονής της, ότι αν δεν ήταν συλλέκτρια θα ήταν hoarder, λέει πολλά. Η Ολμέδο μάζευε για να κατέχει, αλλά και για να σώσει. Μάζευε για να ελέγξει το χάος, και ίσως για να διαπραγματευτεί τη δική της θέση μέσα στην ιστορία των ανδρών που θαύμασε.
Η ανακαίνιση δεν ήταν μόνο αισθητική. Τα έργα συντηρήθηκαν, οι κορνίζες απέκτησαν μουσειακό γυαλί, οι τοίχοι επισκευάστηκαν, παλιά χαλιά αφαιρέθηκαν, μεγάλα παράθυρα ξανανοίχτηκαν. Τα έργα του Ριβέρα απέκτησαν περισσότερο χώρο και κρεμάστηκαν χρονολογικά, όχι σύμφωνα με το προσωπικό γούστο της Ολμέδο. Η νέα αφήγηση επιχειρεί να δείξει τον Ριβέρα όχι μόνο ως μνημειακό τοιχογράφο, αλλά ως ζωγράφο με ευρύτερο ρεπερτόριο: ευρωπαϊκές επιρροές, κυβιστικές στιγμές, πορτρέτα, σχέδια, τοπία, η τελευταία φωτεινή φάση του στο Ακαπούλκο.
Αυτό έχει σημασία. Ο Ριβέρα συχνά περιορίζεται, ειδικά στο διεθνές κοινό, είτε στον ρόλο του πολιτικού muralista είτε στον ρόλο του συζύγου της Φρίντα. Το Museo Dolores Olmedo μπορεί να δείξει κάτι πιο σύνθετο: έναν καλλιτέχνη που πέρασε από την Ευρώπη, τη Ρωσία, την πολιτική, τον μοντερνισμό, τη μεξικανική ταυτότητα, τη μνημειακή αφήγηση και την ιδιωτική ζωγραφική. Η Ολμέδο ήθελε αυτόν τον Ριβέρα να διασωθεί.
Ωστόσο το ερώτημα παραμένει. Μπορεί σήμερα ένα μουσείο τόσο βαθιά αφιερωμένο στον Ριβέρα να μην επισκιάζεται από την Κάλο;
Η απάντηση μάλλον είναι όχι. Και αυτό δεν είναι ήττα. Είναι η ιστορική μετατόπιση της ματιάς.
Ο 20ός αιώνας έβλεπε τον Ριβέρα ως γίγαντα και τη Φρίντα συχνά ως εκκεντρική, τραυματισμένη, έντονη φιγούρα γύρω από αυτόν. Ο 21ος αιώνας έχει αναστρέψει τη βαρύτητα. Σήμερα η Κάλο είναι κάτι πολύ μεγαλύτερο από καλλιτέχνις. Είναι παγκόσμιο σύμβολο εικόνας, πόνου, ταυτότητας, αναπηρίας, επιθυμίας, αντισυμβατικότητας, εμπορευματοποίησης και αντίστασης. Έχει γίνει τόσο οικουμενική ώστε κινδυνεύει να καταναλωθεί ως εικονίδιο. Αλλά όταν βρεθείς μπροστά στα πραγματικά έργα, η εικόνα της ξαναγίνεται δύσκολη.
Εκεί βρίσκεται και η αξία της συλλογής του Olmedo. Δεν δίνει την τουριστική Φρίντα με τα λουλούδια στα μαλλιά. Δίνει έργα όπου το σώμα της δεν έχει ακόμη μετατραπεί σε λογότυπο. Δίνει τη Φρίντα ως εργασία πάνω στον πόνο, όχι ως εύκολο σύμβολο αντοχής.
Η επαναλειτουργία του μουσείου δεν ήταν αυτονόητη. Το κλείσιμο που ξεκίνησε με την πανδημία παρατάθηκε για χρόνια, προκαλώντας αντιδράσεις από διανοούμενους, κατοίκους του Σοτσιμίλκο και ανθρώπους που φοβήθηκαν ότι το κληροδότημα της Ολμέδο κινδύνευε να αλλοιωθεί. Το σχέδιο που είχε ανακοινωθεί το 2022 για μεταφορά μέρους της συλλογής σε πάρκο στο κέντρο της Πόλης του Μεξικού προκάλεσε έντονη διαμάχη, καθώς πολλοί υποστήριξαν ότι θα παραβίαζε τους όρους του καταπιστεύματος, σύμφωνα με τους οποίους η συλλογή έπρεπε να παραμείνει ενιαία και στη hacienda. Το σχέδιο τελικά εγκαταλείφθηκε.
Αυτή η διαμάχη προσθέτει ένα ακόμη επίπεδο. Δεν μιλάμε μόνο για τέχνη, αλλά για ιδιοκτησία, μνήμη, δημόσιο δικαίωμα, κληρονομιά και χρήματα. Η Ολμέδο άφησε το σπίτι, τα έργα και ακόμη και τα ζώα της σε καταπίστευμα για να τα χαίρεται ο μεξικανικός λαός.
Σήμερα, οι διαχειριστές πρέπει να κρατήσουν το μουσείο ζωντανό, να το χρηματοδοτήσουν, να προσελκύσουν κοινό, να προστατεύσουν τη συλλογή και να σεβαστούν την ιδρυτική βούληση. Κάθε μουσείο-κληροδότημα ζει μέσα σε αυτή την ένταση: πώς μένεις πιστός σε μια διαθήκη χωρίς να πεθάνεις οικονομικά μαζί της;
Η επαναλειτουργία έρχεται λίγο πριν από το Παγκόσμιο Κύπελλο, το οποίο συνδιοργανώνει το Μεξικό, και το μουσείο ελπίζει να αυξήσει σημαντικά τον αριθμό των επισκεπτών του. Θέλει να συνδεθεί με τα τοπικά αξιοθέατα του Σοτσιμίλκο, με τα προϊσπανικά κανάλια, με την τουριστική κίνηση, με ένα κοινό που ήδη επισκέπτεται άλλους χώρους της Φρίντα στην Πόλη του Μεξικού: το Casa Azul, το κοινό στούντιο με τον Ριβέρα, το πρόσφατα ανοιγμένο Museo Casa Kahlo.
Η Πόλη του Μεξικού έχει γίνει πια ένας χάρτης προσκυνήματος στη Φρίντα. Μόνο που το Olmedo προσφέρει κάτι διαφορετικό. Δεν είναι το σπίτι όπου έζησε η Φρίντα. Δεν είναι το οικογενειακό της παρελθόν. Δεν είναι το εργαστήριο του ζεύγους. Είναι το σπίτι μιας άλλης γυναίκας, μιας γυναίκας που αγάπησε τον Ριβέρα, που δεν υπήρξε φίλη της Κάλο και που, σχεδόν παρά τη σχέση τους, έγινε φύλακας ενός μεγάλου κομματιού της.
Αυτό είναι που κάνει την επίσκεψη τόσο πυκνή. Δεν μπαίνεις απλώς σε ένα μουσείο με αριστουργήματα. Μπαίνεις σε ένα πεδίο γυναικών γύρω από τη μεξικανική μοντερνικότητα.
Η Φρίντα Κάλο, η Ντολόρες Ολμέδο, η Ανχελίνα Μπελόφ. Η ζωγράφος, η προστάτιδα, η πρώτη σύζυγος του Ριβέρα. Γυναίκες που η ιστορία συχνά τοποθέτησε γύρω από τον ίδιο άντρα, αλλά που σήμερα μπορούν να διαβαστούν όχι ως δορυφόροι του, αλλά ως διαφορετικές μορφές πολιτιστικής δύναμης.
Η Μπελόφ, η Ρωσίδα καλλιτέχνις και πρώτη σύζυγος του Ριβέρα, είναι κι εκείνη παρούσα στη συλλογή. Η παρουσία της προσθέτει ένα ακόμη φάντασμα στο σπίτι. Δεν είναι μόνο η Φρίντα και η Ντολόρες. Είναι και η γυναίκα που συνδέθηκε με τον Ριβέρα πριν από τη μεξικανική του μυθολογία, πριν από την πλήρη εδραίωση του δημόσιου θρύλου του. Το μουσείο, χωρίς να το φωνάζει, γίνεται έτσι ένα θέατρο γυναικών που η ιστορία έμαθε να διαβάζει μέσα από τον Ριβέρα, αλλά που τώρα αρχίζουν να εμφανίζονται με δική τους βαρύτητα.
Η Ολμέδο ήθελε να διασώσει τον Ριβέρα. Τελικά διέσωσε και κάτι που ίσως δεν θα μπορούσε ποτέ να ελέγξει: τη μεταθανάτια άνοδο της Φρίντα σε παγκόσμιο πολιτισμικό φαινόμενο. Το μουσείο της, όσο κι αν τιμά τον Ριβέρα, δεν μπορεί πια να είναι μόνο δικό του σπίτι. Είναι επίσης ένας τόπος όπου η Κάλο επέστρεψε με όλη τη δύναμη της απουσίας της.
Ίσως αυτό να είναι το πιο ενδιαφέρον με τα μεγάλα μουσεία που γεννιούνται από προσωπικές εμμονές. Οι ιδρυτές τα φτιάχνουν με μια πρόθεση, αλλά ο χρόνος τα ξαναγράφει. Η Ολμέδο έφτιαξε ένα μνημείο στον Ριβέρα. Η ιστορία το μετέτρεψε και σε πεδίο δικαίωσης της Κάλο. Όχι επειδή κάποιος αποφάσισε να μετατοπίσει επίσημα το κέντρο, αλλά επειδή τα έργα της έχουν πια τέτοια βαρύτητα που αλλάζουν τον χώρο γύρω τους.
Η Φρίντα Κάλο δεν κατακτά το Museo Dolores Olmedo επειδή σπρώχνει τον Ριβέρα έξω από την ιστορία. Το κατακτά επειδή επιτέλους στέκεται δίπλα του χωρίς να χρειάζεται να οριστεί από εκείνον.
Και αυτό, μέσα σε ένα σπίτι που φτιάχτηκε από μια γυναίκα η οποία κάποτε είπε πως δεν ήταν φίλη της, είναι ίσως η πιο λεπτή, η πιο ειρωνική και η πιο όμορφη μορφή επιστροφής.
με στοιχεία από NYT
