Ένας χαμένος Βελάσκεθ φαίνεται πως ξαναβγήκε στο φως σχεδόν τέσσερις αιώνες μετά τη δημιουργία του. Ο Σαλβαδόρ Σαλόρτ-Πονς, διευθυντής του Detroit Institute of Arts και μελετητής του Ισπανού ζωγράφου, υποστηρίζει ότι εντόπισε σε ιδιωτική συλλογή ένα πορτρέτο του Γκασπάρ δε Γκουθμάν, κόμη-δούκα του Ολιβάρες, ζωγραφισμένο το 1626, όταν ο Βελάσκεθ βρισκόταν ακόμη στα πρώτα του χρόνια στην αυλή της Μαδρίτης.
Το έργο, με τίτλο The Count-Duke of Olivares in Armor, δείχνει τον ισχυρό υπουργό και ευνοούμενο του Φιλίππου Δ΄ ντυμένο με πανοπλία, διακοσμημένη με χρυσές λεπτομέρειες, και μια κόκκινη ζώνη που διασχίζει το σώμα του. Δεν είναι απλώς ακόμη ένα αριστοκρατικό πορτρέτο. Αν η απόδοση επιβεβαιωθεί πλήρως, πρόκειται για έργο που μπορεί να φωτίσει μια κρίσιμη στιγμή: την περίοδο που ο νεαρός Βελάσκεθ προσπαθούσε να εδραιωθεί ως ζωγράφος του βασιλιά, μέσα σε μια αυλή γεμάτη ανταγωνισμό, υποψία και πολιτική σκηνοθεσία.
Ο Ολιβάρες δεν ήταν τυχαίο πρόσωπο για τον Βελάσκεθ. Υπήρξε από τους ανθρώπους που βοήθησαν στην εγκατάσταση του ζωγράφου στην αυλή του Φιλίππου Δ΄ το 1623 και έγινε συχνό θέμα του. Το νέο πορτρέτο τον παρουσιάζει όχι ως απλό πολιτικό ή αυλικό διαχειριστή, αλλά ως στρατιωτική μορφή εξουσίας. Η πανοπλία, η στάση, η κόκκινη ζώνη, όλα χτίζουν μια εικόνα δύναμης σε μια στιγμή που η ισπανική μοναρχία επιχειρούσε να ξαναορίσει το δημόσιο πρόσωπό της.
Η ιστορία του πίνακα μοιάζει σχεδόν μυθιστορηματική. Το έργο φαίνεται πως είχε παραγγελθεί ως δώρο του Ολιβάρες προς τον καρδινάλιο Φραντσέσκο Μπαρμπερίνι, ισχυρό ανιψιό του πάπα Ουρβανού Η΄, και εμφανιζόταν κάποτε σε ρωμαϊκή απογραφή της συλλογής Μπαρμπερίνι. Έπειτα χάθηκε από το ορατό ιστορικό αρχείο. Η πιθανή ύπαρξή του επανεμφανίστηκε μόλις το 1970, μέσα από δημοσιευμένα αποσπάσματα ημερολογίου παπικού διπλωμάτη του 17ου αιώνα.
Ο Σαλόρτ-Πονς είχε ενδιαφερθεί για το έργο ήδη από τις αρχές της δεκαετίας του 2000, αναζητώντας ίχνη των σχέσεων ανάμεσα στην Ισπανία και την Ιταλία. Είχε καταλήξει, όμως, ότι ο πίνακας είτε είχε χαθεί είτε βρισκόταν σε άγνωστη τοποθεσία. Η ανατροπή ήρθε πολύ αργότερα, σχεδόν τυχαία, όταν κάποιος τον ενημέρωσε ότι ένα πορτρέτο του Ολιβάρες καθαριζόταν σε εργαστήριο συντήρησης στη Μαδρίτη. Μέχρι τότε το έργο θεωρούνταν πιθανότατα προϊόν του εργαστηρίου του Βελάσκεθ, όχι έργο του ίδιου.
Η πρώτη θέαση ήταν αρκετή για να ζητήσει τεχνικές εξετάσεις. Ακτινογραφίες, υπεριώδης και υπέρυθρη ανάλυση, εξέταση χρωστικών και σύγκριση της ύφανσης του καμβά έδειξαν, σύμφωνα με τον ίδιο, εντυπωσιακή συμβατότητα με έργα του Βελάσκεθ από τη δεκαετία του 1620. Η ύφανση του καμβά ταίριαζε με εκείνη άλλων έργων του ζωγράφου, ανάμεσά τους και πορτρέτου του νεαρού Φιλίππου Δ΄ με πανοπλία και ζώνη, που βρίσκεται στο Πράδο.
Ακόμη πιο ενδιαφέρον ήταν αυτό που αποκάλυψαν οι ακτινογραφίες κάτω από την επιφάνεια. Ο Βελάσκεθ φαίνεται πως αρχικά είχε ζωγραφίσει τον Ολιβάρες με μαύρο ένδυμα, πιθανώς με γούνινη επένδυση, πριν αλλάξει την εικόνα και τον παρουσιάσει με στρατιωτική πανοπλία. Παρόμοια αλλαγή έχει εντοπιστεί και στο πορτρέτο του Φιλίππου Δ΄ στο Πράδο, όπου κάτω από την τελική πανοπλία υπήρχε αρχικά μαύρη ενδυμασία.
Αυτές οι αλλαγές έχουν σημασία γιατί δεν δείχνουν μόνο χέρι και τεχνική. Δείχνουν σκέψη. Δείχνουν έναν ζωγράφο που δεν αντιγράφει απλώς ένα πρόσωπο, αλλά αποφασίζει ποια εικόνα εξουσίας πρέπει να βγει προς τα έξω. Ο Ολιβάρες δεν φορά πανοπλία μόνο για να φανεί λαμπρός. Φορά πανοπλία για να γίνει πολιτικό μήνυμα.
Στο πορτρέτο υπάρχει και μια μικρή λεπτομέρεια που, σύμφωνα με τον Σαλόρτ-Πονς, λειτουργεί σαν επίδειξη δεξιοτεχνίας. Στον ώμο της πανοπλίας, εκεί όπου θα έπρεπε να υπάρχουν δύο καρφιά, λείπει το ένα, δημιουργώντας ένα μικρό οπτικό παιχνίδι, μια σχεδόν ανεπαίσθητη τρύπα. Είναι από εκείνα τα σημεία όπου η ζωγραφική του Βελάσκεθ θυμίζει ότι η αλήθεια της εικόνας συχνά κρύβεται σε κάτι ελάχιστο.
Η ανακάλυψη αποκτά ακόμη μεγαλύτερο βάρος επειδή τα έργα του Βελάσκεθ είναι σπάνια. Σώζονται περίπου 120 πίνακές του, με σχεδόν τους μισούς να βρίσκονται στο Μουσείο του Πράδο στη Μαδρίτη. Τα υπόλοιπα μοιράζονται σε μεγάλα μουσεία του κόσμου, συχνά σε πολύ μικρούς αριθμούς, ενώ λιγότερα από δέκα θεωρείται ότι βρίσκονται ακόμη σε ιδιωτικές συλλογές.
Το πορτρέτο αναμένεται να παρουσιαστεί στην έκθεση Velázquez and Olivares: Early Years at Court, που θα ανοίξει στο Detroit Institute of Arts τον Ιανουάριο του 2027. Η έκθεση θα φέρει μαζί γνωστά πορτρέτα του Ολιβάρες από τη Hispanic Society της Νέας Υόρκης και το Μουσείο Τέχνης του Σάο Πάολο, καθώς και χαρακτικό του Φλαμανδού Πάουλους Πόντιους, το οποίο φαίνεται να διατηρεί στοιχεία από το χαμένο έως τώρα πορτρέτο.
Το μέλλον του έργου παραμένει άγνωστο. Ένας πίνακας τέτοιας σημασίας θα μπορούσε θεωρητικά να οδηγηθεί στην αγορά, αλλά και να διεκδικηθεί ως ιδανική προσθήκη στο Πράδο, το οποίο, παρά την τεράστια συλλογή Βελάσκεθ, δεν διαθέτει πρώιμο ζωγραφικό πορτρέτο του Ολιβάρες. Προς το παρόν, όμως, η πιο σημαντική του διαδρομή δεν είναι εμπορική. Είναι ιστορική: από μια ξεχασμένη καταγραφή του 17ου αιώνα, σε ένα εργαστήριο συντήρησης στη Μαδρίτη, και από εκεί ξανά στο βλέμμα της ιστορίας της τέχνης.
Με στοιχεία από The Art Newspaper
