Σε μια μικρή εκκλησία στο Μπόχουμ, η μπάλα δεν χρειάζεται να μπει στο καλάθι για να συμβεί κάτι. Αν αστοχήσεις, ακούγεται μια έκρηξη από το εκκλησιαστικό όργανο.
Το St Ludgerus, μια μικρή γωνιακή εκκλησία της δεκαετίας του ’60, έχει μετατραπεί από την καλλιτεχνική ομάδα Cabosanroque σε γήπεδο μπάσκετ. Οι θεατές κάθονται σε παγκάκια που κάποτε ήταν στασίδια και παρακολουθούν νέους της περιοχής, επισκέπτες της μπιενάλε και περαστικούς να προσπαθούν, σχεδόν επίτηδες, να αστοχήσουν. Το φως περνά από τα βιτρό. Το καλάθι γίνεται παιχνίδι. Η εκκλησία γίνεται ένα παράξενο, αστείο, σχεδόν τρυφερό πείραμα κοινότητας.
Αυτή είναι ίσως η πιο άμεση εικόνα της Manifesta 16 Ruhr: μια μπιενάλε που δεν στήθηκε σε μεγάλες αίθουσες ούτε σε λαμπερά μουσεία, αλλά σε δώδεκα μικρές εκκλησίες μιας περιοχής που κάποτε υπήρξε η βιομηχανική καρδιά της Γερμανίας και σήμερα κουβαλά ανεργία, αποβιομηχάνιση, περιβαλλοντική φθορά και κοινωνικές ρωγμές.
Το Ρουρ, με πόλεις όπως το Έσεν, το Ντούισμπουργκ, το Μπόχουμ και το Γκελζενκίρχεν, είναι μία από τις μεγαλύτερες αστικές περιοχές της δυτικής Ευρώπης. Μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, όταν μεγάλο μέρος της περιοχής είχε καταστραφεί, η νεοσύστατη επισκοπή του Ρουρ έχτισε εκατοντάδες μικρές εκκλησίες κοντά στις νέες εργατικές κατοικίες. Τις έλεγαν Pantoffelkirchen, «εκκλησίες-παντόφλες», επειδή ήταν τόσο κοντά στα σπίτια ώστε οι πιστοί μπορούσαν, θεωρητικά, να πάνε στη λειτουργία ακόμη και με τις παντόφλες τους.
Σήμερα πολλές από αυτές έχουν αδειάσει. Οι κοινότητες που τις γέννησαν άλλαξαν, οι πιστοί λιγόστεψαν, οι βιομηχανίες χάθηκαν, και δεκάδες εκκλησίες έχουν πουληθεί, εγκαταλειφθεί ή μείνει χωρίς σαφή χρήση. Η Manifesta αποφάσισε να μπει ακριβώς εκεί: όχι στα εμβληματικά βιομηχανικά κουφάρια του Ρουρ, αλλά σε μικρές εκκλησίες μέσα σε γειτονιές και συγκροτήματα κατοικιών.
«Δεν με ενδιαφέρουν οι εκκλησίες, με ενδιαφέρουν οι γειτονιές», λέει ο Josep Bohigas, αρχιτέκτονας και επιμελητής της διοργάνωσης. Η φράση εξηγεί σχεδόν όλο το εγχείρημα. Η Manifesta δεν αντιμετωπίζει αυτά τα κτίρια μόνο ως αρχιτεκτονικά απομεινάρια. Τα βλέπει ως παλιές κοινωνικές υποδομές, χτισμένες για ανθρώπους που δεν υπάρχουν πια με τον ίδιο τρόπο.
Κάποιες παρεμβάσεις είναι πιο παιχνιδιάρικες. Άλλες πιο πολιτικές. Σε μια εκκλησία υπάρχει φουσκωτό κάστρο σε σχήμα καμπάνας. Σε άλλη, ένα γιγαντιαίο τυπωμένο περιστέρι δεσπόζει στον χώρο. Αλλού, οι χώροι γεμίζουν με καθίσματα, παιδικές κατασκευές, εργαστήρια, υφαντά, εγκαταστάσεις, εικόνες μεταναστευτικής μνήμης και εργατικής ιστορίας.
Το Γκελζενκίρχεν, μια από τις πιο φτωχές πόλεις της περιοχής και σημείο όπου η ακροδεξιά AfD έχει ιδιαίτερα υψηλά ποσοστά στη δυτική Γερμανία, γίνεται ένα από τα πιο φορτισμένα σημεία της διοργάνωσης. Εκεί, ο επιμελητής Gürsoy Doğtaş, παιδί Τούρκων Gastarbeiter, ξαναδιαβάζει δύο εκκλησίες μέσα από τη μνήμη της μετανάστευσης και της εργατικής ζωής.
Το St Bonifatius μετονομάζεται προσωρινά σε Ferdane Satır Tea Garden, στη μνήμη μίας από τις επτά Τουρκάλες εργάτριες που δολοφονήθηκαν σε εμπρηστική επίθεση φασιστών στο Ντούισμπουργκ το 1984. Η Thomaskirche αφιερώνεται στη Hava Güleç, εργάτρια εργοστασίου και σημαντική μορφή της τοπικής κοινότητας.
Οι εκκλησίες δεν γίνονται απλώς χώροι για έργα τέχνης. Γίνονται χώροι όπου επιστρέφουν ονόματα, ιστορίες και σώματα που συχνά έμειναν στο περιθώριο της επίσημης γερμανικής μνήμης.
Η ιστορία των Gastarbeiter, των «φιλοξενούμενων εργατών» της μεταπολεμικής Γερμανίας, διατρέχει όλο το εγχείρημα. Μετά τον πόλεμο, το Ρουρ ξαναχτίστηκε και κινήθηκε χάρη σε εργάτες από τη νότια Ευρώπη, την Ελλάδα και κυρίως την Τουρκία. Αυτοί οι άνθρωποι δούλεψαν σε ορυχεία, εργοστάσια, βιομηχανίες και υφαντουργεία. Έχτισαν την οικονομική ανάκαμψη της περιοχής, αλλά συχνά έμειναν έξω από την αφήγηση της γερμανικής ευημερίας.
Στη Manifesta, αυτή η ιστορία δεν παρουσιάζεται μόνο ως θέμα. Σε ορισμένες περιπτώσεις, εμφανίζεται μέσα από έργα των ίδιων των εργατών ή ανθρώπων που προέρχονται από αυτή την εμπειρία. Ζωγραφικές σκηνές από την Ανατολία, εικόνες βιομηχανικής αποκάλυψης, φωτογραφίες απεργιών, υφαντουργικά εργαστήρια και αρχεία εργατικής μνήμης συναντούν τα άδεια παρεκκλήσια και τις μοντερνιστικές εκκλησίες του Ρουρ.
Το αποτέλεσμα, όταν λειτουργεί, είναι πολύ πιο δυνατό από ένα ακόμη καλοστημένο εικαστικό γεγονός. Η έκθεση δείχνει τι μπορεί να γίνει όταν η τέχνη δεν προσπαθεί απλώς να «ενεργοποιήσει» έναν χώρο, αλλά να ακούσει τι κουβαλάει. Τι σήμαινε κάποτε μια εκκλησία για μια εργατική συνοικία; Τι μένει όταν οι εργάτες έφυγαν, τα εργοστάσια έκλεισαν, οι κοινότητες άλλαξαν και η θρησκευτική υποδομή έχασε τον λόγο ύπαρξής της;
Η Manifesta 16 Ruhr δεν απαντά πάντα με τον ίδιο τρόπο. Κάποιες παρεμβάσεις μοιάζουν υπερβολικά χαριτωμένες ή κενές μπροστά στο βάρος των χώρων. Αλλά στις καλύτερες στιγμές της, η διοργάνωση καταφέρνει να μετατρέψει τις άδειες εκκλησίες σε κάτι περισσότερο από φόντο. Τις κάνει να λειτουργήσουν ξανά ως τόπους συνάντησης.
Αυτό είναι και το πιο ενδιαφέρον ερώτημα που ανοίγει η μπιενάλε. Όχι αν ένα έργο τέχνης μπορεί να «σώσει» μια φτωχή γερμανική πόλη. Δεν μπορεί. Ούτε αν ένα ροζ γήπεδο μπάσκετ μπορεί να αναστήσει τη βιομηχανική καρδιά της χώρας. Δεν μπορεί από μόνο του. Αλλά μπορεί να δείξει, έστω προσωρινά, ότι τα κτίρια που άδειασε η ιστορία δεν χρειάζεται να μείνουν μόνο μνημεία απώλειας.
Μπορούν να γίνουν χώροι παιχνιδιού, μνήμης, σύγκρουσης, πένθους και κοινότητας. Μπορούν να χωρέσουν ένα παιδί που παίζει, έναν εργάτη που ξαναμπαίνει στην ιστορία, μια μπάλα που χτυπά στο ταμπλό και ένα εκκλησιαστικό όργανο που απαντά στην αστοχία.
Στο Ρουρ, η Manifesta δεν υπόσχεται ανάσταση. Υπόσχεται κάτι πιο μικρό και ίσως πιο τίμιο: ότι ακόμη και σε μια περιοχή που έχει μάθει να μετρά τις απώλειές της, μπορεί να υπάρξει ξανά χώρος για συνάντηση.
Η Manifesta 16 Ruhr διαρκεί έως τις 4 Οκτωβρίου.
με στοιχεία από Guardian
