Ένας από τους πιο διάσημους τάφους της Εποχής του Χαλκού στη Βρετανία ξαναδιαβάζεται από την αρχή, μετά από ανάλυση αρχαίου DNA που έδειξε ότι ο λεγόμενος «σαμάνος» του Upton Lovell ήταν γυναίκα.
Ο σκελετός, ηλικίας περίπου 4.000 ετών, είχε ανακαλυφθεί το 1801 στο χωριό Upton Lovell του Γουίλτσαϊρ, περίπου 16 χιλιόμετρα δυτικά του Στόουνχεντζ. Μαζί του είχαν βρεθεί λίθινοι πελέκεις, εργαλεία μεταλλουργίας, διακοσμημένα αντικείμενα και τα κατάλοιπα ενός περίτεχνου τελετουργικού μανδύα. Για χρόνια, το άτομο αυτό παρουσιαζόταν σε μουσειακές αναπαραστάσεις ως γενειοφόρος άντρας, πνευματικός ηγέτης και τεχνίτης μετάλλων.
Η νέα ανάλυση ανατρέπει αυτή την εικόνα. Το DNA έδειξε ότι το άτομο που είχε ταφεί με τα εργαλεία και τα τελετουργικά αντικείμενα ήταν βιολογικά γυναίκα, προσφέροντας μια σπάνια ευκαιρία να ξανασκεφτούμε τις υποθέσεις που κάνουμε για το φύλο και την εξουσία στο βαθύ παρελθόν.
Τα αντικείμενα του τάφου χρονολογούνται περίπου στο 1800 π.Χ., σε μια εποχή όπου η μεταλλουργία θα έμοιαζε σχεδόν με μαγεία. Η δυνατότητα να μεταμορφώνει κανείς πέτρες και ορυκτά σε λιωμένο μέταλλο, εργαλεία ή χρυσά στολίδια θα μπορούσε να δίνει στον τεχνίτη ιδιαίτερο κύρος, ίσως και πνευματική θέση μέσα στην κοινότητα. Η παλιά υπόθεση ήταν ότι τέτοιοι ρόλοι ανήκαν κυρίως σε άντρες. Το νέο εύρημα τη διαλύει.
Στον τάφο είχαν βρεθεί διάτρητα οστά ζώων γύρω από τον λαιμό και τα πόδια, στοιχεία που έχουν ερμηνευθεί ως κατάλοιπα τελετουργικού μανδύα ή περιδέραιου. Δίπλα στον σκελετό υπήρχαν επίσης αντικείμενα που συνδέονται με τη μεταλλουργία: απομεινάρια θήκης διακοσμημένης με χαυλιόδοντες αγριόχοιρου, τέσσερις απολιθωμένοι σπόγγοι που είχαν αδειάσει ώστε να μοιάζουν με μικρά κύπελλα, πυριτόλιθοι, εργαλεία χάραξης και μια σκοτεινόχρωμη πέτρα δοκιμής, που μπορούσε να χρησιμοποιηθεί για την αξιολόγηση της ποιότητας μετάλλων.
Παλαιότερη ανάλυση είχε εντοπίσει ίχνη χρυσού πάνω σε πέτρες από τον τάφο, ενισχύοντας την υπόθεση ότι η γυναίκα αυτή μπορεί να κατασκεύαζε χρυσά στολίδια ή εξαρτήματα, ίσως με πυρήνα από οστό, ξύλο ή χαλκό, καλυμμένο με λεπτό φύλλο χρυσού.
Ο τάφος περιείχε και ένα αντικείμενο που έχει περιγραφεί ως πολεμικός πέλεκυς, φτιαγμένο από πράσινο λίθο που είχε μεταφερθεί από την Κορνουάλη. Δεν είναι βέβαιο αν χρησιμοποιούνταν ως όπλο, ως εργαλείο ή ως αντικείμενο κύρους. Αυτό που είναι σαφές είναι ότι η νεκρή δεν θάφτηκε ως απλό μέλος της κοινότητας, αλλά ως πρόσωπο με ειδική γνώση, εξοπλισμό και συμβολική δύναμη.
Η ανάλυση του αρχαίου DNA έγινε αρχικά για να διερευνηθεί καλύτερα η καταγωγή του ατόμου, που έζησε σε μια περίοδο όπου η Βρετανία διέθετε έναν εξαιρετικά πολύτιμο συνδυασμό χαλκού και κασσίτερου, των δύο μετάλλων από τα οποία παράγεται ο μπρούντζος. Τα πλήρη στοιχεία της γενετικής ανάλυσης δεν έχουν ακόμη δημοσιοποιηθεί, αλλά φαίνεται ότι η γυναίκα είχε καταγωγή που συνδέεται με τον πολιτισμό Beaker, κάτι συνηθισμένο στη Βρετανία της εποχής.
Το βιολογικό φύλο της, όμως, ήταν η μεγάλη έκπληξη. Οι ερευνητές ανέλυσαν στη συνέχεια και άλλα δείγματα, μεταξύ των οποίων ένα δόντι και ένα οστό από δάχτυλο ποδιού, με συνεπή αποτελέσματα. Δεν υπήρχαν ενδείξεις ότι ο τάφος περιείχε περισσότερους από έναν σκελετούς.
Η οστεολογική ανάλυση δείχνει ότι η γυναίκα ήταν ψηλή για την εποχή της, περίπου 1,65 μ., και γεροδεμένη. Υπήρχαν επίσης ενδείξεις αρθρίτιδας στον δεξί καρπό, αλλά όχι στον αριστερό, κάτι που ενισχύει την ιδέα ότι χρησιμοποιούσε επαναλαμβανόμενα τα εργαλεία μεταλλουργίας με τα οποία θάφτηκε.
Η ανακάλυψη έχει σημασία επειδή δείχνει πόσο συχνά η αρχαιολογία διάβαζε το παρελθόν μέσα από τις προκαταλήψεις του παρόντος. Ένα σώμα θαμμένο με εργαλεία, πέλεκυ, μεταλλουργικό εξοπλισμό και τελετουργικά αντικείμενα θεωρήθηκε σχεδόν αυτονόητα αντρικό. Αν ο τάφος περιείχε περιδέραιο ή διακοσμητικά, θα μπορούσε να διαβαστεί αλλιώς. Το DNA, όμως, αναγκάζει την ερμηνεία να αλλάξει φορά.
Η υπόθεση του Upton Lovell παρουσιάζεται σε νέα έκθεση για το αρχαίο DNA στο Ινστιτούτο Francis Crick του Λονδίνου, η οποία εξετάζει πώς οι γενετικές τεχνικές αλλάζουν όσα νομίζαμε ότι ξέραμε για τις μετακινήσεις, τις κοινωνίες και τις ζωές των αρχαίων ανθρώπων.
Η σημασία της ανακάλυψης δεν βρίσκεται μόνο στο ότι ένας «σαμάνος» αποδείχθηκε γυναίκα. Βρίσκεται στο ότι ολόκληρη η εικόνα που είχαμε φτιάξει γύρω από τον τάφο πρέπει να μετακινηθεί. Η γυναίκα του Upton Lovell δεν χωρά εύκολα στις παλιές κατηγορίες: ήταν τεχνίτρια, πιθανώς μεταλλουργός χρυσού, πρόσωπο κύρους, ίσως τελετουργική μορφή.
Και η παρουσία της στον τάφο θυμίζει ότι το παρελθόν δεν ήταν ποτέ τόσο απλό όσο οι δικές μας αναπαραστάσεις του.
με στοιχεία από Guardian
