Η καλύτερη ταινία τρόμου το 2026 μπορεί να έχει γυριστεί το 1971. Το νέο τρέιλερ του The Devils του Κεν Ράσελ προαναγγέλλει την επιστροφή της ταινίας στις αίθουσες, σε πλήρως αποκατεστημένη 4K εκδοχή, 55 χρόνια μετά την πρώτη της κυκλοφορία και έπειτα από δεκαετίες λογοκρισίας που είχαν μετατρέψει την οριστική της μορφή σχεδόν σε κινηματογραφικό θρύλο.
Το πρώτο σημάδι είχε φανεί ήδη τον Μάιο στις Κάννες. Το Cannes Classics είναι συνήθως το πιο ήσυχο κομμάτι του φεστιβάλ, εκεί όπου οι αποκαταστάσεις παλιών ταινιών και τα ντοκιμαντέρ για την ιστορία του σινεμά συνυπάρχουν κάπως μακριά από τον πυρετό των μεγάλων πρεμιερών και του διαγωνιστικού προγράμματος. Αυτή τη φορά, όμως, η προβολή μιας ταινίας 55 ετών έγινε μία από εκείνες για τις οποίες όλοι προσπαθούσαν να βρουν θέση. Θεατές ανανέωναν ξανά και ξανά τη σελίδα των κρατήσεων περιμένοντας κάποια ακύρωση, ο Πίτερ Τζάκσον βρισκόταν ήδη στην αίθουσα, ενώ ο Γκιγιέρμο ντελ Τόρο και ο Αλφόνσο Κουαρόν είχαν σκεφτεί ακόμη και να αλλάξουν τα ταξιδιωτικά τους σχέδια για να προλάβουν την προβολή. Όταν ο Μαρκ Κέρμοντ ρώτησε πόσοι έβλεπαν το The Devils για πρώτη φορά, σήκωσαν το χέρι οι περισσότεροι.
Ίσως αυτή να ήταν πράγματι η ιδανική στιγμή για να το ανακαλύψουν. Το The Devils δεν μοιάζει σήμερα με ταινία που βγήκε από τα αρχεία για μια τιμητική επανέκδοση. Μοιάζει ανησυχητικά ζωντανό. Παραμένει βίαιο, αστείο, αισθησιακό, χυδαίο, camp και παράξενα μοντέρνο, μια ταινία που δεν γνώριζε ποτέ τι σημαίνει «λίγο». Και η νέα αποκατάσταση κάνει ακόμη πιο έντονα τα χρώματα και τις υφές που ορίζουν ολόκληρο τον κόσμο της: λευκό, μαύρο, αίμα, λάσπη, χρυσό και γυμνό σώμα.
Η ιστορία διαδραματίζεται στο Λουντέν της Γαλλίας, τον 17ο αιώνα. Ο Όλιβερ Ριντ υποδύεται τον Ουρμπέν Γκραντιέ, έναν χαρισματικό και αλαζονικό ιερέα που αντιστέκεται στα σχέδια του καρδινάλιου Ρισελιέ να γκρεμίσει τις οχυρώσεις της πόλης και βρίσκεται τελικά στο στόχαστρο μιας εξουσίας που χρειάζεται έναν ένοχο. Η Βανέσα Ρέντγκρεϊβ είναι η αδελφή Ζαν, η ηγουμένη του μοναστηριού, παγιδευμένη ανάμεσα στη θρησκευτική καταπίεση, την επιθυμία και την εμμονή της με τον Γκραντιέ. Όταν ισχυρίζεται ότι εκείνος την επισκέφθηκε με μορφή δαίμονα, οι μοναχές παρασύρονται σε μια μαζική υστερία που παρουσιάζεται ως δαιμονισμός. Η Εκκλησία βρίσκει έτσι και την πρόφαση και το δημόσιο θέαμα που χρειάζεται για να καταστρέψει τον Γκραντιέ.
Ο Ράσελ, όμως, δεν γυρίζει ούτε ένα συμβατικό ιστορικό δράμα ούτε ακόμη μία ταινία τρόμου με μοναχές. Δείχνει μια εξουσία που ελέγχει τα σώματα, κάνει την επιθυμία τεκμήριο ενοχής και μετατρέπει την τιμωρία σε δημόσια κάθαρση. Ο ίδιος αποκαλούσε το The Devils τη μόνη πραγματικά πολιτική ταινία του: μια ιστορία για την προπαγάνδα, τη διαφθορά της θρησκείας και τον «ανίερο γάμο» Εκκλησίας και κράτους.
Η πολιτική της δύναμη, όμως, δεν θα ήταν η ίδια χωρίς την εξωφρενική ομορφιά της. Ο Ντέρεκ Τζάρμαν, στην πρώτη του δουλειά για ταινία μεγάλου μήκους, ανέλαβε τον σχεδιασμό των σκηνικών και ουσιαστικά αρνήθηκε να αναπαραστήσει έναν «πειστικό» 17ο αιώνα. Έφτιαξε ένα Λουντέν κατάλευκο, συμμετρικό και σχεδόν φουτουριστικό, με πελώριους μοντερνιστικούς τοίχους και εκκλησίες που θυμίζουν περισσότερο ψυχρά όργανα εξουσίας παρά ιστορικά κτίρια. Μέσα σε αυτό το παγωμένο λευκό, το μαύρο των ράσων, το κόκκινο του αίματος και η σάρκα αποκτούν σχεδόν αφύσικη ένταση. Και ξαφνικά ο 17ος αιώνας δεν μοιάζει καθόλου μακρινός.
Το ίδιο συμβαίνει με τα σώματα μέσα σε αυτόν τον αλλόκοτο κόσμο. Ο Ριντ δεν είναι απλώς το θύμα μιας πολιτικής σκευωρίας· είναι ένα επιβλητικό, ερωτικό, αλαζονικό σώμα που στο τέλος καταλήγει να βασανίζεται μπροστά σε όλους. Και η Ρέντγκρεϊβ δεν παίζει απλώς μια «σεξουαλικά καταπιεσμένη μοναχή». Η ερμηνεία της περνά αδιάκοπα από τον πραγματικό πόνο στο γκροτέσκο, από την κωμωδία στο camp και από εκεί στην τρομακτική απώλεια ελέγχου. Στο The Devils το υψηλό μπλέκεται διαρκώς με το χαμηλό, το ιερό με το γελοίο, το μαρτύριο με την ηδονή. Αυτή η συνεχής τριβή είναι ένας από τους λόγους που η ταινία εξακολουθεί να μοιάζει τόσο επικίνδυνη.
Και πράγματι, έτσι αντιμετωπίστηκε από την πρώτη στιγμή. Πριν ακόμη κυκλοφορήσει το 1971, αφαιρέθηκαν σκηνές, ενώ η αμερικανική εκδοχή κόπηκε ακόμη περισσότερο. Η περιβόητη σκηνή που έμεινε γνωστή ως «Rape of Christ», με τις δαιμονισμένες μοναχές γύρω από ένα γιγάντιο ομοίωμα του Εσταυρωμένου, έμεινε για δεκαετίες σχεδόν σαν φάντασμα της κινηματογραφικής ιστορίας. Το 2002, ο Μαρκ Κέρμοντ βρήκε το χαμένο υλικό στα αρχεία της Warner Bros. Δύο χρόνια αργότερα ανασυστάθηκε η οριστική εκδοχή της ταινίας, υπό την επίβλεψη του ίδιου του Κεν Ράσελ και του μοντέρ Μάικλ Μπράντσελ, με τη συνεργασία του Κέρμοντ και του Πολ Τζόις.
Για περισσότερο από είκοσι χρόνια, όμως, αυτή η εκδοχή δεν κυκλοφόρησε ποτέ κανονικά στο κοινό. Η σημερινή αποκατάσταση έγινε από το πρωτότυπο αρνητικό της ταινίας, ενώ ο ήχος αποκαταστάθηκε από το αρχικό μαγνητικό υλικό 35 χιλιοστών. Έτσι, η οριστική εκδοχή που είχε ανασυσταθεί το 2004 μπορεί επιτέλους να προβληθεί όπως δεν είχε προβληθεί ποτέ μέχρι σήμερα. Είναι η πρώτη επίσημη δημόσια κυκλοφορία του The Devils στη μορφή που είχε ορίσει ο ίδιος ο Ράσελ.
Το κέρδος δεν είναι απλώς ότι επιστρέφει περισσότερο υλικό. Οι περιβόητες σκηνές αποκτούν άλλο βάρος όταν ξαναμπαίνουν στη θέση τους μέσα στην ταινία. Η ακραία σεξουαλικότητα, τα βασανιστήρια, οι εκστατικές μοναχές και ακόμη και η διαβόητη σκηνή με το απανθρακωμένο ανθρώπινο οστό δεν μοιάζουν πια με ξεκομμένες απόπειρες να σοκάρουν το κοινό. Είναι κομμάτια ενός κόσμου όπου η ίδια η εξουσία έχει ανάγκη από το σκάνδαλο, την παράσταση και την ηθική φρίκη για να νομιμοποιήσει τη βία της.
Το νέο τρέιλερ πατά ακριβώς πάνω σε αυτή την αίσθηση. Δεν στηρίζεται στη νοσταλγία ούτε υπόσχεται απλώς μια cult ταινία σε καλύτερη ανάλυση. Πουλά φωτιά: λευκά τείχη, χρυσές τελετές, μαύρα ράσα, σώματα σε έκσταση, αίμα, τον Ριντ να μεταμορφώνεται από πολιτική απειλή σε μάρτυρα και τη Ρέντγκρεϊβ να κοιτάζει τον κόσμο σαν να βρίσκεται ταυτόχρονα μέσα σε θρησκευτικό όραμα και σε πυρετό.
Ο Γκιγιέρμο ντελ Τόρο έχει πει ότι η αποκατάσταση αυτής της ταινίας μοιάζει με το να καθαρίζεις την Καπέλα Σιξτίνα «με σάλιο». Η υπερβολή ταιριάζει απολύτως στον Ράσελ. Ο σκηνοθέτης που για χρόνια αντιμετωπιζόταν ως ο ακραίος προβοκάτορας του βρετανικού σινεμά θεωρείται σήμερα πια μέρος του κινηματογραφικού κανόνα χωρίς οι ταινίες του να έχουν γίνει ούτε στο ελάχιστο πιο φρόνιμες.
Ίσως γι’ αυτό οι Κάννες του 2026 έμοιαζαν να χρειάζονται τόσο πολύ μια ταινία του 1971. Σε ένα φεστιβάλ γεμάτο ολοκαίνουργιες παραγωγές, το The Devils θύμιζε πως μια ταινία μπορεί ακόμη να ξεφεύγει από τα όρια, να προσβάλλει, να διεγείρει, να εξοργίζει και να πυροδοτεί αμέσως συζήτηση. Πενήντα πέντε χρόνια λογοκρισίας δεν κατάφεραν τελικά να το κάνουν ακίνδυνο.
Το Ken Russell’s The Devils θα κυκλοφορήσει στις αίθουσες της Βόρειας Αμερικής στις 16 Οκτωβρίου για μία εβδομάδα, με επιλεγμένες προβολές και από κόπιες 35 χιλιοστών. Στο Ηνωμένο Βασίλειο και την Ιρλανδία θα ακολουθήσει στις 30 Οκτωβρίου. Η MPA στις ΗΠΑ το έχει χαρακτηρίσει NC-17 και είναι η πρώτη ταινία με αυτόν τον χαρακτηρισμό που κυκλοφορεί η Warner Bros. στα 103 χρόνια της ιστορίας της.
Η καλύτερη ταινία τρόμου το 2026, λοιπόν, μπορεί πράγματι να είναι 55 χρονών. Όχι επειδή το παρελθόν ήταν αναγκαστικά πιο τολμηρό, αλλά επειδή το The Devils εξακολουθεί να κάνει κάτι που ένα μεγάλο μέρος του σημερινού σινεμά αποφεύγει: δεν ενδιαφέρεται να καθησυχάσει τον θεατή.
Με στοιχεία από IndieWire, Criterion Collection
