Το Gris έφυγε όπως φεύγουν τα παλιά στέκια στις πόλεις που αλλάζουν: βιαστικά, άδικα, χωρίς αρκετό χρόνο για αποχαιρετισμούς.
Το μπαρ στη San Marcos, στη Chueca της Μαδρίτης, έκλεισε στις 12 Μαΐου, αλλά η είδηση έγινε γνωστή την επόμενη μέρα, όταν το ανακοίνωσαν επίσημα στο Instagram. Το ίδιο απόγευμα, όσοι ήξεραν άρχισαν να στέλνουν μηνύματα σε φίλους και γνωστούς. Πηγαίνετε τώρα. Πάμε να το δούμε μία τελευταία φορά. Πάμε να σταθούμε λίγο ακόμη σε ένα μέρος που για πολλούς δεν ήταν απλώς μπαρ, αλλά ένας τρόπος να μπαίνεις στην πόλη χωρίς να ζητάς συγγνώμη για το σώμα σου.
Το Gris είχε ανοίξει το 1984. Δηλαδή σε μια εποχή όπου ένα φιλί ανάμεσα σε δύο άντρες δεν ήταν ακόμη απλώς εικόνα Pride, ούτε ανέμελη ανάρτηση από βραδινή έξοδο. Ήταν κάτι που χρειαζόταν χώρο. Διεύθυνση. Στέκι. Πόρτα. Μια μικρή συμφωνία ανάμεσα σε αγνώστους ότι εδώ μέσα μπορείς να ανασάνεις λίγο πιο κανονικά.
Και τελικά, αυτό το ιστορικό στέκι δεν το έκλεισε η παλιά αστυνομική καταστολή, ούτε μια ευθεία ομοφοβική εκστρατεία. Το έκλεισε κάτι πολύ πιο σημερινό και πολύ πιο πικρό: τα παράπονα από τους ιδιοκτήτες ενός airbnb διαμερίσματος πάνω από το μαγαζί. Η μουσική έπρεπε να χαμηλώσει. Έγιναν εργασίες. Μπήκαν πόρτες. Τίποτα δεν θα ήταν ποτέ αρκετό για ανθρώπους που δεν ζούσαν πραγματικά στη γειτονιά, αλλά περνούσαν από αυτήν καταναλώνοντας την κεντρικότητά της.
Αν θέλει κανείς να βρει μια εικόνα για το τέλος μιας εποχής, δύσκολα θα βρει πιο καθαρή: ένα παλιό γκέι μπαρ, από τα τελευταία που κρατούσαν ακόμη κάτι από την αρχική ψυχή της Chueca, να χάνει τη μάχη όχι απέναντι στην παλιά ντροπή, αλλά απέναντι στη βραχυχρόνια μίσθωση και τον τουρισμό που κατοικεί προσωρινά τη γειτονιά. Το καταφύγιο που κάποτε άνοιξε επειδή η πόλη δεν χωρούσε τους LGBTQ+ ανθρώπους παντού, τώρα κλείνει επειδή η πόλη έγινε πολύ ακριβή, πολύ διαθέσιμη, πολύ Airbnb, πολύ εμπορεύσιμη για να χωράει όσους την έκαναν ζωντανή.
Η Chueca υπήρξε για τη Μαδρίτη κάτι περισσότερο από μια γειτονιά διασκέδασης. Υπήρξε μύθος αστικής μετάβασης. Μια περιοχή που από εγκαταλειμμένη, γερασμένη, στιγματισμένη, με ναρκωτικά, παραβατικότητα και φθορά, έγινε σταδιακά σύμβολο ελευθερίας, νυχτερινής ζωής, ορατότητας, οικονομικής ανάκαμψης και queer υπερηφάνειας. Όπως το Soho στο Λονδίνο ή το Marais στο Παρίσι ή το Γκάζι στην Ελλάδα, η Chueca έγινε απόδειξη ότι εκεί όπου οι «κανονικοί» δεν ήθελαν να πάνε, μπορούσαν πρώτα να εμφανιστούν οι άνθρωποι που δεν είχαν αλλού να πάνε.
Αυτό είναι το γνωστό αφήγημα. Η γκέι γειτονιά ως μοχλός εξευγενισμού. Η διαφορετικότητα που φέρνει ζωή. Η ζωή που φέρνει μαγαζιά. Τα μαγαζιά που φέρνουν επενδυτές. Οι επενδυτές που φέρνουν τουρίστες. Οι τουρίστες που φέρνουν παράπονα για τη μουσική. Και κάποια στιγμή, το ίδιο το μέρος που έσωσε ανθρώπους από τη μοναξιά γίνεται πολύ ακριβό για να το κατοικήσουν οι άνθρωποι που το χρειάστηκαν.
Αλλά η ιστορία δεν είναι τόσο απλή. Για όσους ανακάλυψαν τη Chueca στα χρόνια της άνθησής της, η γειτονιά δεν ήταν «brand». Ήταν πολυφωνία. Ήταν heavies, house, rock, punks, botellón, τρανς, αδελφές, χρήστες, γείτονες, μαγαζάτορες, θαμώνες, φίλοι φίλων. Ήταν ένας αστικός θόρυβος όπου η ορατότητα δεν είχε ακόμη καθαριστεί για να γίνει τουριστικό προϊόν. Δεν ήταν πάντα ασφαλής με τον σημερινό, αποστειρωμένο τρόπο. Ήταν όμως ζωντανή. Και αυτό έχει σημασία.
Ένας άντρας που μεγάλωσε στη Μαδρίτη θυμάται πως, όταν περνούσε με τους γονείς του από την περιοχή στα χρόνια του ’80, έβλεπε για πρώτη φορά δύο αγόρια να κρατιούνται από το χέρι, αστικές φυλές, ανθρώπους που δεν ταίριαζαν στην υπόλοιπη πόλη. Για εκείνον, όταν έκανε coming out στα 22 του, το 1997, η Chueca ήταν καταφύγιο. Ένα μέρος όπου μπορούσες να βρεις ανθρώπους σαν εσένα. Στα είκοσί του, λέει, ήταν πολυτέλεια.
Αυτή η λέξη είναι κρίσιμη: πολυτέλεια. Όχι με την έννοια του χρήματος, αλλά της δυνατότητας. Η πολυτέλεια να μπαίνεις σε έναν δρόμο και να μη νιώθεις εντελώς μόνος. Η πολυτέλεια να φιλιέσαι και να ξέρεις ότι, έστω για λίγα μέτρα, η πόλη έχει συνηθίσει να σε βλέπει. Η πολυτέλεια να πηγαίνεις σε ένα μπαρ και ο ιδιοκτήτης να ξέρει ποιος είσαι, όχι επειδή είσαι πελάτης ενός «concept», αλλά επειδή είσαι ένας από τους ανθρώπους του χώρου.
Για τον José, που γεννήθηκε στο Κούσκο του Περού και έφτασε στη Μαδρίτη το 2004, το ίδιο το όνομα της Chueca έμοιαζε να του μιλάει. Ήξερε ότι υπάρχει μια γκέι γειτονιά και όταν έμαθε το όνομά της, του φάνηκε σχεδόν προφητικό: σε πολλές χώρες της Λατινικής Αμερικής, chueco σημαίνει στραβός, λοξός, και χρησιμοποιείται και ως λέξη για τους queer ανθρώπους, τους maricones, όσους δεν περπατούν πάνω στη γραμμή της κανονικότητας. Μια γειτονιά που ονομάζεται, σχεδόν κατά λάθος, από την ίδια τη λοξότητα. Πώς να μη μοιάζει αυτό με προορισμό;
Η πρώτη φορά που πήγε, ήταν σε μια τσαγερί στη Gravina, ένα μέρος με παλιά έπιπλα, όμορφο, σχεδόν μαγικό στη μνήμη του. Σήμερα, ο ίδιος χώρος έχει αλλάξει, έχει ινσταγκραμοποιηθεί, έχει γίνει ακόμη ένα μαγαζί με ice cream and coffee. Αυτή η μικρή μεταμόρφωση λέει σχεδόν όλη την ιστορία της Chueca. Όχι επειδή το παλιό ήταν αθώο και το νέο είναι κακό. Αλλά επειδή η μνήμη μιας κοινότητας συχνά χάνεται πρώτα στις λεπτομέρειες: στα έπιπλα που πετάχτηκαν, στο φως που άλλαξε, στην πόρτα που έγινε πιο instagrammable, στην τιμή της μπίρας που ξαφνικά δεν απευθύνεται πια στον παλιό θαμώνα.
Για χρόνια, η ζωή περιστρεφόταν γύρω από τη γειτονιά. Γυμναστήριο στη Libertad, ποτό στο Gris, φίλοι που συναντούσες χωρίς να έχεις κανονίσει, ιδιοκτήτες μπαρ που έβαζαν άρματα στο Pride και καλούσαν τους τακτικούς πελάτες να ανέβουν. Όχι celebrities, όχι πολιτικοί, όχι εταιρικές παρουσίες που φωτογραφίζονται δίπλα σε σημαίες. Οι άνθρωποι που ζούσαν ή έβγαιναν στη Chueca.
Αυτό είναι που χάθηκε περισσότερο: όχι η ύπαρξη γκέι μαγαζιών, αλλά η αίσθηση ότι η γειτονιά ανήκει σε όσους την περπατούν κάθε εβδομάδα, όχι σε όσους τη νοικιάζουν για δύο νύχτες.
Ο Luigi, Ιταλός που ζει στη Μαδρίτη από το 2009, θυμάται ότι μπήκε πρώτη φορά στο Gris μετά από μια συναυλία των Air και ένιωσε αμέσως πως εκεί μέσα δεν μπορούσε να του συμβεί κάτι κακό. Αργότερα, όταν έμενε κοντά, έγινε θαμώνας. Το Gris και το Poliéster ήταν για εκείνον old school μπαρ, με γνώριμα πρόσωπα, με ανθρώπους που μπορούσες να τους μιλήσεις. Μπαρ γειτονιάς. Όχι εμπειρία. Όχι προϊόν. Όχι θεματικό σκηνικό. Μπαρ.
Η λέξη «γειτονιά» επιστρέφει συνέχεια στις αφηγήσεις, και δεν είναι τυχαίο. Γιατί η Chueca δεν έχασε απλώς μαγαζιά. Έχασε κατοίκους, εμπόρους, θαμώνες, καθημερινή τριβή. Όπως συμβαίνει στα κέντρα πολλών ευρωπαϊκών πόλεων, ο τουρισμός δεν καταλαμβάνει μόνο κτίρια. Καταλαμβάνει ρυθμούς. Αλλάζει την ώρα που κλείνουν τα μαγαζιά, την τιμή του ποτού, το είδος του πελάτη, το ποιος αντέχει να ζει εκεί, το ποιος γίνεται «ενόχληση».
Και βέβαια, υπάρχει και μια δεύτερη, απαραίτητη αλήθεια: η Chueca δεν χώρεσε ποτέ όλους με τον ίδιο τρόπο. Για πολλές λεσβίες, η γειτονιά ήταν σημαντική αλλά περιορισμένη. Τα περισσότερα μαγαζιά απευθύνονταν στους γκέι άντρες. Οι χώροι για γυναίκες ήταν λίγοι και παραμένουν λίγοι. Η Melissa, που εργάζεται στα μπαρ της Chueca ως drag king με το όνομα Marcus Massalami, θυμάται ότι, όταν έφτασε από τη Xàtiva της Βαλένθια, πήγαινε σχεδόν πάντα στα ίδια δύο μέρη. Τότε υπήρχαν δύο βασικά λεσβιακά στέκια. Σήμερα, λέει, ουσιαστικά πάλι δύο υπάρχουν.
Αυτό σπάει τη νοσταλγία με χρήσιμο τρόπο. Το παλιό καταφύγιο δεν ήταν παράδεισος. Ήταν άνισο, ανδροκεντρικό, γεμάτο εσωτερικές ιεραρχίες. Αλλά για μια γυναίκα που ερχόταν από μικρή πόλη και δεν ήξερε καν πώς να ονομάσει τον εαυτό της, το ότι υπήρχε ολόκληρη γειτονιά όπου μπορούσε να βιώσει απόλυτη ελευθερία ήταν καθοριστικό. Η Chueca ήταν ταυτόχρονα ανεπαρκής και απαραίτητη. Όπως πολλά queer καταφύγια.
Με τον νέο αιώνα, η γειτονιά άρχισε να αλλάζει εικόνα. Το ροζ χρήμα, οι επιχειρηματίες, η Chueca ως μεγάλη μάρκα, η τουριστική εκμετάλλευση, η ακίνητη περιουσία, το κέντρο της Μαδρίτης που γινόταν όλο και πιο πολύτιμο. Η ίδια η επιτυχία του μύθου έγινε μηχανισμός εκτοπισμού. Η Chueca πούλησε τόσο καλά την ελευθερία της, που στο τέλος η ελευθερία της έγινε προϊόν για ανθρώπους που δεν χρειαζόταν να την έχουν ανάγκη.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η queer ζωή εξαφανίστηκε από τη Μαδρίτη. Αντίθετα, οι νεότεροι λένε κάτι πολύ ενδιαφέρον: δεν χρειάζεται πια να πας σε μια γκέι γειτονιά για να βρεις γκέι ανθρώπους. Είναι ήδη παντού. Αυτό ακούγεται σαν νίκη — και σε μεγάλο βαθμό είναι. Η Chueca υπήρξε απαραίτητη ακριβώς επειδή υπήρχε φόβος έξω από αυτήν. Αν σήμερα ένας 24χρονος ή ένας 29χρονος δεν χρειάζεται να διασχίσει την πόλη για να βρει έναν τόπο όπου να υπάρχουν άλλοι σαν κι αυτόν, κάτι έχει αλλάξει προς το καλύτερο.
Αλλά κάθε νίκη έχει και το δικό της κενό.
Ο Juan, 29 ετών, από τη Σεβίλλη, λέει ότι σήμερα ζει σε μια Μαδρίτη όπου δεν χρειάζεται να πας σε γκέι γειτονιές για να ψάξεις γκέι ανθρώπους. Και όμως, αναγνωρίζει ότι η Chueca που γνώρισε δεν είχε πια τη βαθιά κοινοτική αίσθηση των παλιότερων. Ήταν ήδη πιο κανονική, πιο εμπορική, πιο κοντά σε αυτό που θα μπορούσε να υπάρχει και σε οποιαδήποτε άλλη πόλη. Ο ίδιος και οι φίλοι του βρήκαν έναν δικό τους τρόπο να τη ξαναδιεκδικήσουν, οργανώνοντας εξόδους, φτιάχνοντας ακόμη και ομαδική συνομιλία αποκλειστικά για τη Chueca. Σαν να προσπαθούν να ξαναφτιάξουν τελετουργία εκεί όπου η γειτονιά έχει γίνει περισσότερο πέρασμα παρά κοινότητα.
Ο Simón, 24 ετών, έχει ακόμη πιο σύγχρονη σχέση με το μέρος. Το γνώρισε μέσα από τις εφαρμογές. Η δική του γενιά δεν ξεκίνησε να φλερτάρει στα μπαρ, αλλά στα κινητά. Γι’ αυτό για εκείνον η Chueca δεν είναι τόσο κοινότητα όσο γεωγραφία του σεξ. Ένα μέρος όπου πήγαινε μέσω των αντρών με τους οποίους είχε ήδη κανονίσει να βρεθεί. Παλιά πήγαινες στη γειτονιά για να βρεις σώματα. Τώρα η εφαρμογή σε πάει στη γειτονιά μέσω ενός σώματος.
Αυτό αλλάζει τα πάντα. Το μπαρ δεν είναι πια απαραίτητα το πρώτο βλέμμα, ο πρώτος κίνδυνος, η πρώτη αναγνώριση. Η αναγνώριση συμβαίνει στην οθόνη. Το μέρος έρχεται μετά. Η queer γεωγραφία γίνεται πιο διάχυτη, αλλά και πιο μοναχική. Μπορείς να βρεις τον άλλον παντού, αλλά δεν είναι βέβαιο ότι βρίσκεις κοινότητα.
Σήμερα, πολλοί από όσους έζησαν ή αγάπησαν τη Chueca λένε το ίδιο πράγμα με διαφορετικές λέξεις: είναι ακριβή, μαζική, τουριστική, εμπορική, αποπροσωποποιημένη. Δεν είναι πια τόπος καθημερινότητας. Δεν είναι πια χώρος όπου θα πας απλώς για ένα ποτό χωρίς να σκέφτεσαι το πορτοφόλι σου. Δεν είναι πια γειτονιά όπου οι άνθρωποι που δουλεύουν, βγαίνουν, ζουν και ερωτεύονται εκεί μπορούν απαραίτητα να παραμείνουν εκεί.
Η Melissa το λέει από την πλευρά των drag καλλιτεχνών: παλιά υπήρχε αίσθηση οικογένειας, και ανάμεσα στις καλλιτέχνιδες και με το κοινό. Υπήρχαν άνθρωποι που πήγαιναν κάθε μέρα. Τώρα υπάρχουν πολλοί ξένοι που στηρίζουν τα shows τα Σαββατοκύριακα, αλλά όχι την καθημερινότητα. Ποιος μπορεί να πληρώνει αυτές τις τιμές για μια μπίρα; Η ερώτηση μοιάζει μικρή, αλλά είναι βαθιά πολιτική. Γιατί καμία κοινότητα δεν μπορεί να ζήσει μόνο από τουριστικά Σαββατοκύριακα.
Ο Simón δίνει ίσως την πιο σκληρή, πιο καθαρή φράση: η Chueca είναι πια ένα σουβενίρ της Μαδρίτης.
Ένα αναμνηστικό. Κάτι που αγοράζεις για να θυμηθείς ένα μέρος που ίσως δεν υπάρχει πια με τον τρόπο που φαντάζεσαι. Κάτι που κρατά τα χρώματα, τα σύμβολα, τη συσκευασία, αλλά όχι απαραίτητα τη ζωή που το γέννησε. Μια γειτονιά που έγινε τόσο αναγνωρίσιμη ώστε κινδυνεύει να λειτουργεί περισσότερο ως εικόνα του εαυτού της παρά ως πραγματικό καταφύγιο.
Και τώρα; Η queer νύχτα της Μαδρίτης έχει ήδη μετακινηθεί. Lavapiés, Arganzuela, Carabanchel, άλλες γειτονιές, άλλοι ρυθμοί, άλλες σκηνές. Αυτό είναι καλό. Η ζωή δεν μένει σε έναν δρόμο επειδή το ζητά η νοσταλγία. Οι κοινότητες αλλάζουν, φεύγουν, ανοίγουν νέα σημεία, στήνουν αλλού τις δικές τους προσωρινές πατρίδες. Ίσως το τέλος της Chueca ως μοναδικού γκέι κέντρου να είναι και σημάδι ότι η queer ζωή δεν χρειάζεται πια ένα μόνο καταφύγιο.
Αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι δεν χάνεται τίποτα.
Χάνεται η μνήμη ενός χώρου όπου οι άνθρωποι δεν ήταν ακόμη «πελατειακό κοινό», αλλά θαμώνες. Χάνεται η εμπειρία του να σε ξέρει ο μπάρμαν, να συναντάς τους ίδιους ανθρώπους, να μη χρειάζεται να αποδείξεις ποιος είσαι σε κάθε είσοδο. Χάνεται το δικαίωμα της queer ζωής να είναι και καθημερινή, όχι μόνο event, όχι μόνο Pride, όχι μόνο Σαββατοκύριακο, όχι μόνο τουριστική εμπειρία.
Αυτό είναι το πιο δύσκολο ερώτημα που αφήνει η Chueca. Τι γίνεται όταν ένα καταφύγιο πετυχαίνει; Όταν οι άνθρωποι που κάποτε έπρεπε να πάνε εκεί για να βρουν ανάσα μπορούν πλέον να βρίσκονται παντού; Είναι αυτό απελευθέρωση ή διάλυση; Είναι νίκη ή απώλεια; Μάλλον και τα δύο. Το πρόβλημα δεν είναι ότι οι LGBTQ+ άνθρωποι δεν χρειάζεται πια να είναι κλεισμένοι σε μια γκέι γειτονιά. Το πρόβλημα είναι ότι η αγορά ξέρει να μετατρέπει την ελευθερία σε προϊόν γρηγορότερα από όσο οι κοινότητες προλαβαίνουν να προστατεύσουν τη μνήμη τους.
Κάθε queer γειτονιά κουβαλά αυτόν τον κίνδυνο. Πρώτα ανοίγει επειδή οι άλλοι δεν θέλουν να πάνε εκεί. Μετά ζωντανεύει επειδή έρχονται οι άνθρωποι που χρειάζονται χώρο. Μετά γίνεται ενδιαφέρουσα. Μετά ασφαλής. Μετά ακριβή. Μετά τουριστική. Μετά οι άνθρωποι που την έκαναν επιθυμητή αρχίζουν να μην μπορούν να τη ζήσουν. Και στο τέλος, κάποιος κλείνει ένα ιστορικό μπαρ επειδή οι τουρίστες από πάνω ενοχλούνται από τη μουσική.
Το Gris, λοιπόν, δεν είναι απλώς ένα ακόμη μπαρ που έκλεισε. Είναι ένα μικρό πένθος για μια πόλη που άλλαξε τον τρόπο με τον οποίο ανέχεται την queer ζωή. Παλιά την έσπρωχνε σε συγκεκριμένους δρόμους για να μην ενοχλεί αλλού. Τώρα τη στολίζει, την πουλά, την προβάλλει, την τουριστικοποιεί, και όταν κάνει πολύ θόρυβο, της ζητά να χαμηλώσει τη μουσική.
Ίσως γι’ αυτό η Chueca πονά ακόμη. Όχι επειδή ήταν τέλεια. Όχι επειδή πρέπει να μείνει για πάντα όπως ήταν το 1997 ή το 2004 ή το 2010. Αλλά επειδή μας θυμίζει ότι η ορατότητα δεν αρκεί, αν δεν υπάρχει χώρος. Ότι το να είμαστε «παντού» δεν σημαίνει απαραίτητα ότι έχουμε κάπου να ανήκουμε. Ότι μια σημαία στο μπαλκόνι δεν αντικαθιστά έναν θαμώνα στο μπαρ. Και ότι καμία γειτονιά δεν γίνεται πραγματικά ελεύθερη όταν οι άνθρωποι που την ελευθέρωσαν δεν μπορούν πια να πληρώσουν την μπίρα τους.
Ίσως αυτό που μένει από τη Chueca να είναι η πιο πικρή εκδοχή μιας νίκης: δεν χρειάζεται πια να πάμε εκεί για να υπάρξουμε.
Αλλά όταν δεν χρειάζεται πια να πάμε, ανακαλύπτουμε πόσο πολύ χρειαζόμασταν κάποτε ένα μέρος που να μας περιμένει.
με στοιχεία από El Pais
