Σ
Στο Μόναχο, μια πόλη φορτισμένη όσο λίγες με την ιστορία του ναζισμού, μια έκθεση επιχείρησε να ξαναθέσει το ερώτημα του αντιφασισμού όχι ως σύνθημα, αλλά ως πολιτιστική πράξη. Το «Antifascism: Now» στη Lothringer 13 Halle συγκέντρωσε καλλιτέχνες, κινηματογραφιστές και συλλογικότητες γύρω από ένα δύσκολο ερώτημα: πώς διαβάζεται σήμερα η αντιφασιστική αντίσταση, όταν ο αυταρχισμός δεν επιστρέφει πάντα με τα ίδια σύμβολα, αλλά με νέες μορφές βίας, ελέγχου και αποκλεισμού.
Το γερμανικό πλαίσιο κάνει το ερώτημα λιγότερο θεωρητικό. Την ώρα που ο δημόσιος λόγος για την ακροδεξιά, τη μνήμη του ναζισμού και την άνοδο της AfD γίνεται όλο και πιο τεταμένος, περιστατικά με νεαρούς που φωνάζουν ναζιστικά συνθήματα επανέρχονται στην ειδησεογραφία σαν κάτι περισσότερο από ιστορική παραφωνία. Σε αυτή τη συνθήκη, μια έκθεση για τον αντιφασισμό στο Μόναχο δεν μιλά μόνο για το παρελθόν της πόλης, αλλά για το πώς αυτό το παρελθόν επιστρέφει μέσα σε νέες εικόνες, νέες τεχνολογίες και νέες κοινωνικές φοβίες.
Η έκθεση, σε συνεργασία με το Goethe-Institut και σε επιμέλεια του Kalas Liebfried, είναι η αρχή ενός πολυετούς προγράμματος που θα ταξιδέψει σε πόλεις της Ανατολικής και της Νοτιοανατολικής Ευρώπης. Δεν σχεδιάστηκε ως κλασική περιοδεύουσα έκθεση με σταθερό περιεχόμενο, αλλά ως δίκτυο που κάθε φορά θα προσαρμόζεται στον τόπο, στις τοπικές μνήμες και στις σημερινές συγκρούσεις.
Για το ελληνικό βλέμμα, ένα από τα πιο φορτισμένα σημεία είναι η παρουσία του έργου των Forensic Architecture για τη δολοφονία του Παύλου Φύσσα. Το «The Murder of Pavlos Fyssas» ανασυνθέτει τη νύχτα της 18ης Σεπτεμβρίου 2013, χρησιμοποιώντας βίντεο, ηχητικό υλικό, μαρτυρίες και χωρική ανάλυση. Το έργο είχε ανατεθεί από την οικογένεια Φύσσα και τους νομικούς της εκπροσώπους και παρουσιάστηκε ως μέρος της ευρύτερης προσπάθειας να τεκμηριωθεί ο ρόλος της Χρυσής Αυγής ως εγκληματικής οργάνωσης.
Μέσα στην έκθεση, η δολοφονία Φύσσα δεν αντιμετωπίζεται μόνο ως ελληνικό γεγονός ή ως κεφάλαιο μιας δικαστικής υπόθεσης. Λειτουργεί ως παράδειγμα για το πώς η εικόνα, τα δεδομένα και η δημόσια τεκμηρίωση μπορούν να γίνουν εργαλεία απέναντι στη φασιστική βία.
Η έκθεση ανοίγει όμως και σε άλλα σώματα αντίστασης. Στο «East Side Story» του Igor Grubić, εικόνες από βίαιες επιθέσεις σε Gay Pride στο Ζάγκρεμπ και στο Βελιγράδι συναντούν σκηνές χορού. Δίπλα τους, το σύνθημα του Mikołaj Sobczak «Queer sex is the opposite of fascist ideals» μετακινεί τον αντιφασισμό από την ιστορική μνήμη στο πεδίο του σώματος, της επιθυμίας και της δημόσιας ορατότητας.
Η έκθεση δεν παρουσιάζει τον φασισμό ως εθνικισμό ή ιστορικό απομεινάρι του 20ού αιώνα. Τον παρακολουθεί και σε σύγχρονες μορφές επιτήρησης, ψηφιακού ελέγχου και τεχνολογικής εξουσίας. Στο «13 Scores against Technofascism» της ομάδας Error 417 Expectation Failed, ο αντιφασισμός περνά μέσα από οδηγίες, χειρονομίες και μικρές πρακτικές άμυνας απέναντι σε έναν κόσμο όπου η τεχνητή νοημοσύνη και η μαζική παρακολούθηση γίνονται μέρος της καθημερινής πολιτικής τάξης.
Η Γάζα και η Ουκρανία μπαίνουν επίσης στο πεδίο της έκθεσης, αλλά όχι με την ίδια γλωσσική άνεση. Η ρωσική βία στην Ουκρανία κατονομάζεται με μεγαλύτερη ευθύτητα, ενώ η Γάζα εμφανίζεται μέσα σε ένα πιο βαρύ και προσεκτικό γερμανικό πλαίσιο δημόσιου λόγου για την Παλαιστίνη. Παρ’ όλα αυτά, έργα όπως το «Fragments of Survival» του Hussein al-Jerjawi φέρνουν στην έκθεση την εμπειρία του εκτοπισμού και της επιβίωσης.
Η ίδια η έκθεση αποφεύγει την ιδέα του αντιφασισμού ως απλής δήλωσης καλών προθέσεων. Ο σχεδιασμός της περιλαμβάνει χώρους για συζήτηση, προβολές και συναντήσεις με κοινότητες, ενώ το CINEVAN του Patrick Thomas λειτουργεί ως κινητό σημείο προβολών και δημόσιου διαλόγου. Έτσι, το «Antifascism: Now» δεν αντιμετωπίζει την τέχνη μόνο ως τεκμήριο ή εικόνα αντίστασης, αλλά ως υποδομή: έναν τρόπο να παράγονται συναντήσεις, μνήμες και πολιτικές συνομιλίες εκεί όπου ο αντιφασισμός δεν είναι δεδομένη ταυτότητα, αλλά πράξη που πρέπει κάθε φορά να οργανωθεί.
Το πρόγραμμα δεν έμεινε χωρίς αντιδράσεις. Η έκθεση προκάλεσε κριτική από χώρους της γερμανικής ακροδεξιάς, ενώ ο χώρος παρακολουθούνταν διακριτικά από την αστυνομία. Αυτό, με έναν παράδοξο τρόπο, επιβεβαιώνει και το αντικείμενό της: ο αντιφασισμός δεν παρουσιάζεται εδώ ως ασφαλής ιστορική στάση απέναντι σε ένα τελειωμένο παρελθόν, αλλά ως πεδίο που εξακολουθεί να προκαλεί πίεση.
Μετά το Μόναχο, το «Antifascism: Now» συνεχίζει. Το πρόγραμμα αναμένεται να περάσει από την Πρίστινα, το Ζάγκρεμπ, το Βελιγράδι, την Αθήνα και το Σαράγεβο, πριν καταλήξει σε συνολική παρουσίαση στο Ludwig Forum στο Άαχεν.
Η ερώτηση που αφήνει πίσω του δεν είναι αν η τέχνη μπορεί απλώς να «μιλήσει» για τον αντιφασισμό. Είναι αν μπορεί να οργανώσει χώρους, εικόνες και κοινότητες που τον ασκούν.
Με στοιχεία από ARTnews, Goethe-Institut
Με στοιχεία από ARTnews ,Goethe-Institut, Forensic Architecture
