Στην Πόλη του Μεξικού, ο θάνατος δεν εμφανίζεται μόνο ως τέλος. Βγαίνει στον δρόμο, στολίζεται, γίνεται πρόσωπο, άγαλμα, γιορτή, προσευχή, μακιγιαρισμένο παιδικό πρόσωπο, χέρι που κρατά ένα ομοίωμα, σώμα που κοιτάζει κατευθείαν τον φακό. Στο Órale: Love and Death in Mexico City, ο Μισέλ Χερστ δεν φωτογραφίζει τον θάνατο σαν εξωτικό θέαμα. Τον κοιτάζει σαν μέρος της ζωής.
Το βιβλίο είναι το πρώτο και μοναδικό φωτοβιβλίο του εκλιπόντος φωτογράφου, συλλέκτη και σχεδιαστή Michel Hurst. Κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Hunters Point Press, με εισαγωγή της Nan Goldin, κείμενο του κριτικού φωτογραφίας Chris Wiley, επίμετρο του συντρόφου του Χερστ, Robert Swope, και επιμέλεια της Goldin μαζί με τον Barney Kulok. Είναι, δηλαδή, ένα βιβλίο που φτιάχτηκε μετά τον θάνατο ενός ανθρώπου από εκείνους που τον αγάπησαν, τον ήξεραν και κατάλαβαν ότι είχε αφήσει πίσω του κάτι περισσότερο από ωραίες εικόνες.
Οι φωτογραφίες έγιναν στην Πόλη του Μεξικού και γύρω από αυτήν, στα τελευταία χρόνια της ζωής του Χερστ. Η πόλη δεν εμφανίζεται εδώ ως τουριστικό φόντο ούτε ως σκηνικό «λατινοαμερικανικής έντασης». Είναι ένα σώμα σε συνεχή κίνηση: αγορές, πεζοδρόμια, λαϊκές γιορτές, καθολικές λιτανείες, μικρά βλέμματα, τελετές της Santa Muerte, πρόσωπα που μοιάζουν να έχουν μόλις βγει από μια προσευχή ή από μια πληγή.
Η Santa Muerte, η λαϊκή μορφή της Αγίας του Θανάτου, βρίσκεται στο κέντρο ενός μεγάλου μέρους του βιβλίου. Στο Tepito, μια από τις πιο φορτισμένες γειτονιές της Πόλης του Μεξικού, ο Χερστ φωτογράφισε για χρόνια τους πιστούς της στη γιορτή της, γύρω από το Día de los Muertos. Άνδρες κρατούν αγάλματα στα χέρια τους σαν να κρατούν παιδιά. Παιδιά έχουν πρόσωπα βαμμένα σαν κρανία. Σώματα στέκονται μπροστά στον φακό όχι για να εξηγηθούν, αλλά για να υπάρξουν.
Εκεί βρίσκεται και η δύναμη του Órale. Δεν είναι ένα βιβλίο για το «μακάβριο Μεξικό», ούτε για μια εύκολη φολκλόρ εικόνα του θανάτου. Είναι ένα βιβλίο για την οικειότητα με το τέλος, για την ανάγκη των ανθρώπων να ζητούν προστασία από μορφές που οι επίσημοι θεσμοί συχνά απορρίπτουν, για τη λεπτή γραμμή ανάμεσα στην πίστη και στην επιβίωση. Η Santa Muerte, με το σκελετωμένο σώμα και τη σχεδόν μητρική της παρουσία, δεν εμφανίζεται ως παράδοξο. Εμφανίζεται ως απάντηση σε έναν κόσμο που έχει αφήσει πολλούς ανθρώπους απροστάτευτους.
Ο Χερστ δεν κοιτάζει αυτούς τους ανθρώπους από απόσταση. Το βλέμμα του δεν είναι ανθρωπολογικό, δεν στήνει τις φιγούρες σαν «περίπτωση». Είναι κοντινό, σωματικό, συμμετοχικό. Ο Swope έχει περιγράψει τον τρόπο του ως μια πράξη σχέσης: ο Χερστ δεν «έκλεβε» φωτογραφίες, ήθελε τη συμμετοχή εκείνου που φωτογράφιζε. Γι’ αυτό και τα πρόσωπα στο βιβλίο δεν μοιάζουν παγιδευμένα. Μοιάζουν να του δίνουν κάτι και να κρατούν κάτι για τον εαυτό τους.
Αυτό έχει σημασία, γιατί το υλικό θα μπορούσε πολύ εύκολα να γίνει θέαμα δυστυχίας. Υπάρχει φτώχεια, υπάρχει βία, υπάρχει φθορά, υπάρχει δρόμος, υπάρχει θρησκευτική έξαρση, υπάρχει κοινωνική επισφάλεια. Αλλά ο Χερστ δεν κάνει τη φτώχεια σκηνικό και δεν μετατρέπει τη λαϊκή πίστη σε παράξενο αντικείμενο για δυτικά μάτια. Φωτογραφίζει ανθρώπους που δεν ζητούν λύπηση. Ζητούν να τους δεις.
Το ίδιο ισχύει και για τον ερωτισμό του βιβλίου. Στο Órale, ο ερωτισμός δεν είναι πάντα σεξουαλικός. Είναι η θερμοκρασία των σωμάτων, το άγγιγμα, το βλέμμα, η γυμνή εγγύτητα του δρόμου, η αίσθηση ότι η ζωή συνεχίζει να πιέζει ακόμη κι εκεί όπου όλα μοιάζουν σκληρά. Ο τίτλος το λέει καθαρά: Love and Death in Mexico City. Αγάπη και θάνατος, όχι ως αντίθετα, αλλά ως δύο δυνάμεις που κυκλοφορούν στο ίδιο πεζοδρόμιο.
Η λέξη Órale είναι επίσης σημαντική. Στα μεξικανικά ισπανικά μπορεί να σημαίνει κάτι σαν «ουάου», αλλά και «πάμε», «άντε», «ξεκίνα», ανάλογα με το πλαίσιο. Έχει μέσα της θαυμασμό και κίνηση. Είναι μια λέξη που δεν στέκεται ακίνητη. Ταιριάζει στον Χερστ, γιατί οι φωτογραφίες του μοιάζουν συχνά με στιγμές όπου ο κόσμος τον ξαφνιάζει και εκείνος απαντά αμέσως με το βλέμμα.
Ο ίδιος ο Χερστ είχε ζήσει πολλές ζωές πριν φτάσει σε αυτό το βιβλίο. Με τον Ρόμπερτ Σουόουπ υπήρξαν σύντροφοι για περισσότερα από σαράντα χρόνια. Μαζί λειτούργησαν στη Νέα Υόρκη τη γκαλερί Full House, ενώ στις αρχές της δεκαετίας του 2000 βρήκαν σε υπαίθρια αγορά το φωτογραφικό αρχείο που θα γινόταν αργότερα το εμβληματικό Casa Susanna: το βιβλίο για ένα καταφύγιο πριν από το Stonewall, όπου cross-dressers και άνθρωποι που δεν χωρούσαν στους έμφυλους κανόνες μπορούσαν, έστω για λίγο, να υπάρξουν αλλιώς.
Αυτή η λεπτομέρεια αλλάζει τον τρόπο που διαβάζεις το Órale. Ο Χερστ δεν ήταν απλώς ένας ξένος που πήγε στο Μεξικό να φωτογραφίσει τελετουργίες. Ήταν ένας άνθρωπος που είχε ήδη καταλάβει τη σημασία των κρυμμένων αρχείων, των σωμάτων που ζουν στο περιθώριο της επίσημης ιστορίας, των εικόνων που σώζουν ζωές επειδή αποδεικνύουν ότι αυτές οι ζωές υπήρξαν. Από το Casa Susanna μέχρι τη Santa Muerte, υπάρχει ένα αόρατο νήμα: η φωτογραφία ως τρόπος να μη χαθεί ό,τι η κανονική ιστορία δεν ξέρει ή δεν θέλει να κρατήσει.
Η παρουσία της Nan Goldin στο βιβλίο δεν είναι διακοσμητική. Η Goldin ξέρει καλύτερα από σχεδόν οποιονδήποτε τι σημαίνει να φτιάχνεις ένα αρχείο αγάπης μέσα από απώλεια, σώμα, φίλους, θάνατο, επιθυμία και κοινότητα. Η δική της ματιά βοηθά το Órale να μη γίνει απλώς μια μεταθανάτια συλλογή εικόνων, αλλά ένα βιβλίο μνήμης. Όχι μνήμης με την έννοια του μνημείου, αλλά μνήμης ως ζωντανής, άτακτης, σχεδόν βρόμικης επιμονής.
Ο Chris Wiley γράφει στο βιβλίο για ένα Μεξικό πληγωμένο από πόνο και φτώχεια, αλλά ανανεωμένο διαρκώς από τον ερωτισμό και την υπόσχεση της πνευματικής χάρης. Αυτή είναι ίσως η πιο ακριβής περιγραφή της έντασης που κρατούν οι φωτογραφίες. Δεν ωραιοποιούν τον πόνο, αλλά δεν του επιτρέπουν να καταπιεί τα πάντα. Κάτι πάντα αντιστέκεται: ένα βλέμμα, ένα χέρι, ένα χρώμα, ένα μικρό αντικείμενο πίστης, ένα πρόσωπο που δεν κάνει πίσω.
Γι’ αυτό το Órale δεν είναι βιβλίο για το Μεξικό με την ασφαλή έννοια του «τόπου». Είναι βιβλίο για το πώς οι άνθρωποι κοιτούν τον θάνατο όταν ο θάνατος είναι ήδη μέσα στην πόλη τους. Για το πώς η λαϊκή θρησκευτικότητα γίνεται γλώσσα επιβίωσης. Για το πώς η εικόνα μπορεί να είναι σκληρή χωρίς να γίνεται βίαιη. Για το πώς ένας φωτογράφος, στο τέλος της ζωής του, βρήκε μια πόλη που του έδωσε τα πάντα: πρόσωπα, τελετές, δρόμο, σώματα, φόβο, έκσταση, φως.
Το πιο συγκινητικό είναι ότι ο Χερστ δεν φωτογραφίζει σαν κάποιος που θέλει να εξηγήσει έναν κόσμο. Φωτογραφίζει σαν κάποιος που ξέρει ότι αυτός ο κόσμος θα τον ξεπεράσει. Κοιτάζει, πλησιάζει, ζητά άδεια, παίρνει την εικόνα και την αφήνει να μείνει ανοιχτή. Δεν υπάρχει κλείσιμο, δεν υπάρχει συμπέρασμα, δεν υπάρχει ηθικό δίδαγμα.
Υπάρχει μόνο αυτό που υπόσχεται ο τίτλος: αγάπη και θάνατος στην Πόλη του Μεξικού. Και ανάμεσά τους, το βλέμμα ενός ανθρώπου που κατάλαβε ότι η ομορφιά δεν εξαγνίζει πάντα. Μερικές φορές απλώς μας αναγκάζει να κοιτάξουμε λίγο περισσότερο.
με στοιχεία από Dazed Magazine
