Στον δεύτερο όροφο της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Γαλλίας, πίσω από έναν στενό διάδρομο με παρκέ, φυλάσσεται ένα κομμάτι της ιστορίας της Δυτικής Αφρικής. Τα χειρόγραφα του Σέγκου δεν βρίσκονται απλώς σε ένα αρχείο. Βρίσκονται σε μια γαλλική εθνική συλλογή επειδή κάποτε μεταφέρθηκαν εκεί ως λάφυρο πολέμου.
Πρόκειται για 491 χειρόγραφα από το προσωπικό αρχείο του Ελ Χατζ Ομάρ Ταλ (El Hadj Omar Tall) και των απογόνων του. Ο Ελ Χατζ Ομάρ Ταλ, λόγιος, σουφιστής ηγέτης και αντι-αποικιακός πολεμιστής του 19ου αιώνα, γεννήθηκε στα τέλη του 18ου αιώνα στη σημερινή Σενεγάλη και ίδρυσε ένα από τα ισχυρότερα ισλαμικά κράτη της Δυτικής Αφρικής. Στην ακμή της, η Αυτοκρατορία των Τουκουλόρ εκτεινόταν από τη Σενεγάλη έως τη Γουινέα και περιλάμβανε περιοχές της σημερινής Μαυριτανίας, της Γκάμπιας και του Μάλι.
Η συλλογή λεηλατήθηκε στις 6 Απριλίου 1890, όταν ο Γάλλος στρατηγός Λουί Αρσινάρ (Louis Archinard) μπήκε στο Σέγκου, στην περιοχή του σημερινού Μάλι, κατά τη διάρκεια της γαλλικής εκστρατείας στο Σουδάν. Ο Αμαντού Ταλ (Ahmadou Tall), γιος του Ελ Χατζ Ομάρ Ταλ, δεν βρισκόταν πια εκεί.
Ο πατέρας του είχε εξαφανιστεί μυστηριωδώς 26 χρόνια νωρίτερα, σε μια σπηλιά κοντά στην Μπαντιαγκάρα. Ο Αρσινάρ αναζητούσε τον θησαυρό που είχε ήδη γίνει αντικείμενο φημών ανάμεσα σε Γάλλους αξιωματικούς και τοπικούς ηγεμόνες. Όταν τον βρήκε, πήρε βιβλία, κοσμήματα και άλλα πολύτιμα αντικείμενα.
Μόνο τα βιβλία που στάλθηκαν στην Εθνική Βιβλιοθήκη της Γαλλίας ζύγιζαν 585 κιλά και μεταφέρθηκαν σε τέσσερα κιβώτια. Ανάμεσά τους υπήρχαν δεμένα χειρόγραφα, λυτά φύλλα που αργότερα βιβλιοδετήθηκαν, θρησκευτικά κείμενα και αρχειακά τεκμήρια για την κοινωνία της εποχής. Η συλλογή δείχνει κάτι πολύ μεγαλύτερο από την περιουσία μιας οικογένειας. Δείχνει την κυκλοφορία της γνώσης, των βιβλίων, της θεολογίας, της ποίησης, της αστρονομίας και της ιστορίας σε έναν ισλαμικό κόσμο που ένωνε τη Δυτική Αφρική με τη Μέση Ανατολή.
Στα χειρόγραφα υπάρχουν κείμενα γραμματικής, ιστορίας και αστρονομίας, ερμηνευτικά έργα, Κοράνια, λεξικά, ποιήματα στα φουλάνι, στα μπαμπάρα και στα σουαχίλι, καθώς και ένα σπάνιο αντίτυπο του «Tarikh al-Sudan», σημαντικού έργου του 17ου αιώνα για την ιστορία των αυτοκρατοριών του Μάλι και των Σονγκάι. Υπάρχει επίσης αντίγραφο μυστικιστικού κειμένου του ίδιου του Ελ Χατζ Ομάρ Ταλ, ο οποίος δεν ήταν μόνο πολεμιστής αλλά και συγγραφέας, δάσκαλος και θρησκευτικός στοχαστής.
Αυτό ακριβώς διεκδικούν σήμερα οι απόγονοί του: όχι μόνο την επιστροφή αντικειμένων, αλλά την αποκατάσταση μιας μνήμης που περιορίστηκε για δεκαετίες στην εικόνα του ιερού πολέμου και της βίας. Για την οικογένεια Ταλ, τα χειρόγραφα δείχνουν την άλλη πλευρά του Ελ Χατζ Ομάρ Ταλ: τον άνθρωπο που δίδαξε, έγραψε, ταξίδεψε, δημιούργησε δίκτυα γνώσης και συγκρότησε ένα αρχείο που σήμερα παραμένει μακριά από τους κληρονόμους του.
Ο «θησαυρός του Σέγκου» δεν περιορίστηκε στα βιβλία. Ο Αρσινάρ έστειλε στο Musée du Quai Branly – Jacques Chirac κιβώτια με κοσμήματα και πολύτιμα αντικείμενα: βραχιόλια, καμπανάκια, χρυσά και ασημένια δαχτυλίδια, θήκες Κορανίου. Τα αντικείμενα αυτά μαρτυρούν και την κυκλοφορία τεχνικών σε όλη τη Δυτική Αφρική. Η χρυσοχοΐα, όπως και η γραφή, ακολουθούσε τα δίκτυα του ισλαμικού κόσμου, από το Μαρόκο και τη Μαυριτανία έως τη Συρία, το Ιράκ, την Αραβική Χερσόνησο και τα μεγάλα αφρικανικά κέντρα μάθησης, όπως το Τιμπουκτού και το Τζενέ.
Η οικογένεια Ταλ προσπαθεί να φέρει πίσω αυτή την κληρονομιά από τη δεκαετία του 1980. Η υπόθεση, όμως, δεν αφορά μόνο βιβλία και κοσμήματα. Κατά τη λεηλασία της κατοικίας, ο Αρσινάρ αιχμαλώτισε και τον Αμπντουλαγιέ Ταλ (Abdoulaye Tall), εγγονό του Ελ Χατζ Ομάρ Ταλ, τότε περίπου 10 ετών. Το παιδί στάλθηκε με τη βία στη Γαλλία, όπου μεγάλωσε σε εύπορη παρισινή οικογένεια. Αργότερα έγινε ο πρώτος Αφρικανός που έγινε δεκτός στη στρατιωτική σχολή Saint-Cyr, αλλά πέθανε αιφνιδίως στα 20 του χρόνια.
Το 1995, περισσότερο από έναν αιώνα μετά, ο τότε χαλίφης της ομαριανής κοινότητας, Τιέρνο Μουνταγκά Ταλ (Thierno Mountaga Tall), κατάφερε να εξασφαλίσει την επιστροφή των λειψάνων του νεαρού Αμπντουλαγιέ Ταλ. Η τελετή έγινε παρουσία Γάλλων στρατιωτικών και πολιτικών αξιωματούχων. Τα χειρόγραφα και τα πολύτιμα αντικείμενα, όμως, έμειναν στη Γαλλία.
Σήμερα, η συζήτηση ανοίγει ξανά επειδή η Γαλλία προχώρησε σε νέο νομοθετικό πλαίσιο για την επιστροφή πολιτιστικών αγαθών που λεηλατήθηκαν κατά την αποικιοκρατική περίοδο. Για τους απογόνους του Ελ Χατζ Ομάρ Ταλ, αυτό δημιουργεί επιτέλους έναν θεσμικό δρόμο. Ο Τιέρνο Μαντανί Ταλ (Thierno Madani Tall), γιος του Τιέρνο Μουνταγκά Ταλ και σημερινός κληρονόμος αυτής της μνήμης, λέει ότι η επιστροφή των χειρογράφων είναι αποστολή του. Στο Ντακάρ, όπου η οικογένεια εξακολουθεί να έχει μεγάλο θρησκευτικό και κοινωνικό βάρος, το αίτημα δεν είναι μόνο συμβολικό. Είναι ζήτημα ιστορικής δικαιοσύνης.
Η επίσημη αίτηση, ωστόσο, δεν μπορεί να γίνει από την οικογένεια. Μόνο το κράτος της Σενεγάλης έχει την αρμοδιότητα να τη ζητήσει από το γαλλικό κράτος. Ο πρέσβης της Σενεγάλης στη Γαλλία, Μπαΐ Μοκτάρ Ντιόπ (Baye Moctar Diop), δηλώνει ότι η χώρα θα καταθέσει αίτημα μόλις ολοκληρωθεί πλήρης απογραφή. Παράλληλα, εξετάζεται η διοργάνωση μεγάλης έκθεσης στην UNESCO το 2027, ώστε να καταγραφεί η κληρονομιά που σήμερα βρίσκεται διασκορπισμένη σε τέσσερα γαλλικά ιδρύματα: την Εθνική Βιβλιοθήκη της Γαλλίας, το Musée du Quai Branly, το Μουσείο της Χάβρης και το Musée de l’Armée στο Μέγαρο των Απομάχων.
Η οικογένεια χτίζει επίσης μουσείο και βιβλιοθήκη στο Ντακάρ, στον χώρο του μελλοντικού ομαριανού τεμένους, αφιερωμένου στον Ελ Χατζ Ομάρ Ταλ. Το επιχείρημα ότι η Αφρική δεν έχει υποδομές για να προστατεύσει τέτοια αντικείμενα ακούγεται όλο και πιο αδύναμο. Το Μουσείο Μαύρων Πολιτισμών στο Ντακάρ, όπου βρίσκεται ήδη το σπαθί που είχε κλαπεί το 1890 και επιστράφηκε στη Σενεγάλη το 2019, μπορεί να στηρίξει τη διαδικασία.
Μέχρι τότε, τα χειρόγραφα του Σέγκου παραμένουν στα χέρια Γάλλων επιμελητών. Είναι προσβάσιμα σε ειδικούς ερευνητές και βρίσκονται σε διαδικασία ψηφιοποίησης. Αλλά η ψηφιακή πρόσβαση δεν απαντά μόνη της στο βασικό ερώτημα: γιατί αυτή η βιβλιοθήκη βρίσκεται ακόμη στο Παρίσι; Και τι σημαίνει να επιστρέφει μια χώρα όχι μόνο τα αντικείμενα που πήρε, αλλά και τη γνώση που μετέτρεψε σε πολεμικό λάφυρο;
Ο «θησαυρός του Σέγκου» δεν είναι απλώς μια υπόθεση επαναπατρισμού. Είναι η ιστορία 585 κιλών βιβλίων που έφυγαν από τη Δυτική Αφρική μέσα σε αποικιακά κιβώτια και κατέληξαν σε ευρωπαϊκό ίδρυμα ως τεκμήρια ενός κόσμου που είχε πρώτα νικηθεί στρατιωτικά. Σήμερα, 136 χρόνια μετά τη λεηλασία, η Σενεγάλη ετοιμάζεται να ζητήσει πίσω όχι μόνο τα χειρόγραφα, αλλά και το δικαίωμα να αφηγηθεί την ιστορία τους από τον τόπο όπου γεννήθηκαν.
Με στοιχεία από Le Monde
