Σε μια εποχή όπου το γήρας θεωρείται ο μεγαλύτερος εχθρός της ύπαρξης κι εμείς όλοι έχουμε μετατραπεί σε φανατικούς πολέμιους των «ρυτίδων», επινοώντας διαρκώς νέες μεθόδους αντιγήρανσης (ενίοτε με κόστος την ίδια τη ζωή μας, όπως είδαμε πρόσφατα), το νέο βιβλίο της ψυχιάτρου και αναλύτριας Χλόης Κολύρη έρχεται να μας αποκαλύψει ότι το γήρας μπορεί κάλλιστα να μετατραπεί σε μια από τις πιο γόνιμες περιόδους του ανθρώπινου βίου, να οδηγήσει σε μια νέα άνθηση, αυτή που θα προκύψει αν σπάσουμε τα δεσμά των στερεοτυπικών, ηττοπαθών αντιλήψεών μας και δώσουμε χώρο στην επιθυμία μας να αναδυθεί απελευθερωμένη από τους συμβιβασμούς και τις υποχρεώσεις που μας δεσμεύουν σε μια θέση κοινωνικής υποταγής όσο είμαστε νεότεροι. «Μόνον η δική μας απόφαση μπορεί να ορίσει τον χωροχρόνο του γήρατος και μόνον εμείς οι ίδιοι μπορούμε να παίξουμε το τελευταίο παιχνίδι του γήρατος –και ταυτόχρονα της ανθρώπινης ζωής– που λέγεται “όλα ή τίποτα”», αναφέρει χαρακτηριστικά στο βιβλίο της Το γήρας: Φαινομενολογία, βιολογία, ψυχανάλυση και τέχνη (εκδόσεις Πατάκη) η διακεκριμένη ψυχίατρος και αναλύτρια, ιδρυτικό μέλος της ομάδας Ελληνικής Αντιψυχιατρικής.
Το γήρας δεν είναι κάτι συγκεκριμένο και οριοθετημένο, ούτε είναι, όπως πιστεύουμε ευρέως, μια κατάσταση εξασθένισης, ανημπόριας, ακράτειας, στατικότητας, καρτερικότητας, παραίτησης, εν τέλει, από τα σχέδια και τις ονειροπολήσεις της ζωής. Οι ηλικιωμένοι δεν χρειάζεται να αποφεύγουν τα λιπαρά και το άγχος, τις συγκινήσεις και τις εκπλήξεις, τα γλιστερά πεζοδρόμια και τις απότομες στροφές. «Υπάρχει πάντα ένας καινούργιος τρόπος για να γερνάς», επιμένει η Χλόη Κολύρη, και στη συνέντευξη που ακολουθεί αναλύει τις βασικές παραμέτρους του ρηξικέλευθου οράματός της για το νέο γήρας, μια έννοια που την προσεγγίζει τόσο επιστημονικά όσο και βιωματικά, σε σχέση με τον ίδιο της τον εαυτό. Ανασύνταξη, επαναπροσδιορισμός, επανεκκίνηση και, προπαντός, «κανένας συμβιβασμός για την επιθυμία», ακόμη και όταν –ακόμη περισσότερο όταν!– ακούει κανείς από μακριά «τα τύμπανα του θανάτου να ηχούν».
Πρέπει όλοι να μοιράζονται τον σεξουαλισμό και τον ερωτισμό επί ίσοις όροις, γέροι και νέοι. Άρα το νέο γήρας είναι κουίρ, γιατί αλλιώς θα ήταν πλασματικό, θα υπέκυπτε στους όρους της αγοράς και των δοσοληψιών. Εμάς μας ενδιαφέρει η μη εξαίρεση: κανένας να μην εξαιρείται από κάτι και όλοι να συμμετέχουν ανάλογα με την επιθυμία και τις δυνατότητές τους.
— Κυρία Κολύρη, πότε αρχίζει το γήρας;
Η απάντηση σε αυτό το ερώτημα έχει δύο όψεις: πώς βλέπουμε τους άλλους –πότε δηλαδή τους θεωρούμε «γέρους»– και πώς τον εαυτό μας. Να μιλήσω για μένα, δεν ξέρω πότε ακριβώς μπήκα στη γεροντική ηλικία, δεν ξέρω καν αν έχω μπει στη γεροντική ηλικία. Γιατί το δικό μου χαρτί είναι να πω ότι δεν γνωρίζουμε ποτέ αν θα μπούμε καν και πότε σ’ αυτό που ονομάζεται γεροντική ηλικία. Από την άλλη μεριά, όμως, πρέπει ταυτόχρονα να καταλάβουμε και να προβλέψουμε, αν αυτό είναι εφικτό, το γήρας που επέρχεται και που μας διατίθεται, ώστε να χρησιμοποιήσουμε όσο το δυνατόν καλύτερα αυτό το τελευταίο κομμάτι της ζωής μας.
— Οι λέξεις «γέρος» και «γριά» έχουν μια αρνητική χροιά, όμως εσείς τις χρησιμοποιείτε στο βιβλίο σας. Εμείς; Να τις χρησιμοποιούμε ή όχι; Προσωπικά, δυσκολεύομαι να πω τη λέξη «γριά».
Εγώ τις χρησιμοποιώ με ευκολία και καμάρι αλλά εγώ κάνω ageing studies, οπότε δεν είμαι το κατάλληλο δείγμα. Εδώ μπαίνει ένα γενικότερο θέμα αναδιάρθρωσης της γλώσσας. Οι λέξεις υπάρχουν πριν από τη νόηση, υπάρχουν στο αρχέγονο είναι, λέει ο Μερλό-Ποντί, η έννοια «γέρος-γριά» υπάρχει στη συνείδηση, προτού καν βρω τη λέξη για να την ονοματίσω. Επομένως, αυτό που θα καθορίσει αν η λέξη είναι υποτιμητική ή όχι, εξαρτάται από τον τρόπο που εσείς θα τη χρησιμοποιήσετε μέσα σε ένα πλαίσιο. Να επισημάνω εδώ ότι δεν είναι το ίδιο «γέρος» και «γριά».
— Ποια είναι η διαφορά;
Το «γέρος» έχει μια άλλη εκφορά. Λέμε, παραδείγματος χάριν, «τι λεβεντόγερος είναι αυτός» ή «ο γέρος μου πάει στο καφενείο με τη μαγκούρα του». Δεν είναι τόσο υποτιμητικό. Η λέξη «γριά» χρησιμοποιείται περισσότερο σαν να σημαίνει «άχρηστη», «ξεπερασμένη», «υπολειμματική». Φορτώνεται, δηλαδή, δύο επιβαρύνσεις: και την ηλικία και την αντίληψη ότι μια γυναίκα μπορεί να είναι καλή μόνο στα νιάτα της και ποτέ άλλοτε.
— Ίσως γι’ αυτό δεν μπορώ να χρησιμοποιήσω αυτήν τη λέξη. Ας ελπίζουμε ότι όσο πορευόμαστε προς το νέο γήρας, όπως το αναλύετε στο βιβλίο σας, τόσο περισσότερο θα βρίσκουμε και νέες λέξεις για να μιλούμε για τους ηλικιωμένους. Μπορώ να γίνω και να ξεγίνω «γέρος» και «γριά»;
Αυτό αφορά τον χρόνο. Ο χρόνος του γήρατος είναι κυκλικός. Ο κυκλικός χρόνος επαναφέρει συνέχεια το ίδιο και το ίδιο, είναι η Αιώνια Επιστροφή. Εδώ, όμως, λέμε ότι αυτό που επιστρέφει στο γήρας δεν είναι το ίδιο, είναι το διαφορετικό. Πώς συμβαίνει κάτι τέτοιο; Χρειάζεται να μεσολαβήσει αυτό που στις μελέτες αποκαλούμε «διακοπή». Κοιτάξτε πώς έχουν τα πράγματα: ο γέρος είναι πολύ κοντά στην περατότητα. Κανονικά αυτό το θεωρούμε μειονέκτημα, λέμε «τα έφαγε τα ψωμιά του». Στο νέο γήρας, όμως, αυτό είναι πλεονέκτημα. Το μείζον πλεονέκτημα του γήρατος είναι η γειτνίαση με την περατότητα, η δυνατότητα ψηλάφησης του τέλους. Και, στο νέο γήρας, αντί να πας σιγά σιγά να ψοφήσεις, όπως στο παλαιό, διακόπτεις την εκτύλιξη των γεγονότων –κάνεις τη διακοπή που λέγαμε– και αναλαμβάνεις τα πράγματα από την αρχή. Σταματάς μια ήσυχη ζωή και αρχίζεις ένα άλλο σχέδιο, ένα άλλο πρόγραμμα. Η γνώση ότι είσαι κοντά στο τέλος ισοδυναμεί με τη συνειδητοποίηση ότι διαθέτεις λίγο χρόνο και κοίτα να τον ξοδέψεις όσο καλύτερα μπορείς. Αυτό είναι το μυστικό. Πολύς θάνατος μέσα στη ζωή αλλά και πολλή ζωή μέσα στον θάνατο. Ο γέρος και η γριά τα παίζουν στα δάχτυλα αυτά τα δύο, στο νέο γήρας.
— Επανεκκίνηση στο γήρας; Πώς είναι δυνατόν; Τι είδους επανεκκίνηση να κάνει κανείς λίγο πριν από το τέλος;
Αυτό είναι όλο το θέμα. Μπορείτε να τελειώσετε κι εδώ τη συνέντευξη. Αυτό είναι το νέο γήρας: επανεκκίνηση.
— Προηγουμένως είπατε «να αφήσεις μια ήσυχη ζωή». Μπορούμε, ίσως, να προσθέσουμε «να αφήσεις τους ρόλους που είχες αναλάβει, τα καθήκοντα, τις υποχρεώσεις, την εξυπηρέτηση των άλλων»; Να πεις: «τέλος, τώρα θα κάνω αυτό που θέλω εγώ»; Γιατί φαντάζει τόσο δύσκολο κάτι τέτοιο;
Επειδή έχουν αναγκαστεί οι γέροι να παραιτηθούν από τη λίμπιντο. Αυτό που τους ζητάει κυρίως η κοινωνία είναι να ξεχάσουν τον έρωτα. Από εκεί και πέρα, όλα τα άλλα είναι επιτρεπτά.
— Περίεργο αυτό που λέτε. Γιατί να μην ερωτευτεί ο γέρος και η γριά;
Επειδή η εξουσιαστική κοινωνία θέλει να αποκλείει τις ακραίες θέσεις και να αυξάνει το corpus της κανονικότητας. Είναι μια ομάδα οι κανονικοί που μπορεί εύκολα να τους ελέγξει. Ό,τι είναι στα άκρα, ό,τι ξεφεύγει από αυτή την κανονικότητα, δεν μπορεί να το ελέγξει. Επομένως από τη φύση της η κοινωνία είναι έτσι ρυθμισμένη –κι αυτό ισχύει για όλους, όχι μόνο για τους γέρους και τις γριές–, ώστε να εγκαλεί τους ανθρώπους στο πλαίσιο του κανονικού και να τους επιβραβεύει για την υπακοή τους. Βλέπετε, οι άνθρωποι στην ώριμη ηλικία έχουν αναλάβει να διαιωνίσουν το είδος, ενώ οι γέροι και τα παιδιά δεν κουβαλούν το φορτίο αυτό και ως εκ τούτου τούς είναι πιο εύκολο να αντισταθούν, να μην υποταχθούν, να επαναστατήσουν, να βγουν στους δρόμους.
— Οι περισσότεροι ηλικιωμένοι, όμως, αναλαμβάνουν το αρνητικό φορτίο της έννοιας «γήρας». Θεωρούν ότι είναι παροπλισμένοι, παραγκωνισμένοι, δεν έχουν τίποτα να προσφέρουν. Έχουν προβλήματα υγείας, είναι αδύναμοι, αποκαμωμένοι κ.ο.κ. Γιατί λοιπόν να τους φοβάται η εξουσία;
Αξίζει να κοιτάξουμε το εξώφυλλο του βιβλίου μου: απεικονίζει μια σκηνή από τον χορό Μπούτο. Ο χορός Μπούτο είναι στατικός, χορεύεις πατώντας στο χώμα. Ένας από τους δασκάλους του Μπούτο συνέδεσε αυτή την εικόνα του εξωφύλλου με την ασιατική Γριά Τίγρη του Χιονιού: η τίγρης αυτή δυσκολεύεται ακόμη και να περπατήσει, οπότε διαλέγει μια φωλιά μέσα στο χιόνι, κάτω από μια βελανιδιά, και έρχονται τα νεαρά αρσενικά λιοντάρια για να συνουσιαστούν μαζί της και να μάθουν τον έρωτα. Εκείνο που έχει πολλή μεγάλη σημασία –το έχουν αναδείξει η Αθηνά Αθανασίου και το Τζούντιθ Μπάτλερ– είναι η αντιδιαστολή της precarity και της precariousness: το πρώτο είναι η ανασφάλεια και το δεύτερο η επισφάλεια. Η ανασφάλεια είναι μια οντολογική ιδιότητα: όλοι έχουμε ανασφάλεια, είναι υποσυνείδητη, ανήκει στο είναι μας· έχουμε αγωνία, έχουμε φόβο, πρόκειται για ένα γενικό ανθρωπολογικό χαρακτηριστικό. Η επισφάλεια είναι κάτι το επίκτητο, που το τοποθετεί εκεί ο επικρατούν εταίρος, η επικρατούσα ομάδα της κοινωνίας που σου λέει: «Είσαι γριά, είσαι γέρος, έχεις όλα αυτά τα εμπόδια, αρρώστιες, ουρίες, ζάχαρα, εξετάσεις, εμείς πληρώνουμε τους λογαριασμούς. Πρόσεξε, λοιπόν, για να μας το ξεπληρώσεις, μη βγεις από την ομάδα, μην επαναστατήσεις, μη ζητήσεις έρωτα». Το κλειδί είναι αυτό: αν θα παραιτηθούν οι γέροι και οι γριές από τον έρωτα!
— Γιατί είναι τόσο σημαντικό αυτό;
Επειδή κανένας που είναι στον έρωτα δεν μπαίνει στην ομάδα της κανονικότητας. Είσαι που είσαι οργανικά άρρωστος και ανήμπορος και σου πληρώνουμε τα έξοδα, τουλάχιστον να γίνεις αυτό που περιμένουμε ως κοινωνία από σένα: να φροντίζεις τα εγγόνια σου, να παίρνεις τη σύνταξή σου κ.ο.κ. Δεν θα έχεις δική σου ζωή ερωτική! Το διακύβευμα είναι η λίμπιντο!
— Αυτό που λέτε μου θυμίζει μια σκηνή από την παράσταση του Βαρλικόφσκι, Ελίζαμπεθ Κοστέλο, όπου η ηρωίδα, μια συγγραφέας μεγάλης ηλικίας, αρνείται την πρόσκληση των παιδιών της να πάει να ζήσει μαζί τους και με τα εγγόνια της, επειδή, τους λέει, θέλει να απολαύσει τη ζωή και να ερωτευτεί. Παθαίνουν σοκ, δεν μπορούν να διαχειριστούν τη δήλωση της ανεξαρτησίας της, περίμεναν ότι θα πάει μαζί τους τρέχοντας.
Αυτή είναι η σημασία της τέχνης που αποδομεί με τον δικό της τρόπο τα στερεότυπα και τις αναπαραστάσεις που γεννούν οι λέξεις «γέρος» και «γριά». Δείτε τον Βασιλιά Λιρ, την Επιστροφή της Γηραιάς Κυρίας, όλα αυτά τα σπουδαία έργα υπονομεύουν την αρνητική εικόνα των ηλικιωμένων.
— Οι συνειρμοί που έρχονται στον νου όταν ακούμε τη λέξη «νεότητα» είναι «σφρίγος, ταχύτητα, ορμή, φιλοδοξία, αψηφισιά, τόλμη». Στο άκουσμα της λέξης «γήρας», αντίστοιχα, σκεφτόμαστε «απώλεια σφρίγους, αργοί ρυθμοί, εγκράτεια, σύνεση, σβήσιμο της φιλοδοξίας» κ.ο.κ. Ισχύει τελικά αυτό το δίπολο; Ή είναι πλασματικό;
«Το κλειδί εδώ είναι o χρόνος. Ο χρόνος παίρνει μια άλλη μορφή στη γεροντική ηλικία από ό,τι στη νεανική. Το βίωμα του χρόνου στη γεροντική ηλικία οδηγεί τον ηλικιωμένο να αναδιατάξει όλα τα δεδομένα που αναφέρατε. Το κλασικό παράδειγμα που αναφέρεται στη φιλοσοφία του Μπούτο είναι το εξής: ένας νέος που θέλει να πάει να πιει νερό και να ξεδιψάσει, τρέχει σαν τρελός, περνάει μπροστά από όλους, φτάνει και πίνει νερό πρώτος. Ο γέρος θα πάει πολύ σιγά, ψάχνοντας, θα καθυστερήσει, θα βραδυπορήσει, θα ψάχνει τα σημεία γιατί δεν μπορεί να τα βρει με το GPS και θα φτάσει τελικά κουρασμένος και ταλαιπωρημένος στην πηγή. Το κέρδος του, όμως, είναι ότι έμεινε πολλή ώρα με τη λαχτάρα του για νερό. Κατάλαβε τι είναι η ένδεια και τι πραγματικά έχει ανάγκη. Αυτό ένας ηλικιωμένος το αξιολογεί και αντιρροπιστικά τον δυναμώνει – καθώς είπαμε ότι είναι αδύναμος μέσα από τους βιολογικούς περιορισμούς. Γιατί η παραμονή με τη λαχτάρα τον βοηθάει να δει τι πραγματικά χρειάζεται: το νερό, το φαγητό, τους ανθρώπους γύρω του – ό,τι θέλει ο καθένας ας προσθέσει, αλλά πάντως πράγματα πολύ απτά και προσιτά στον καθένα. Δηλαδή, αυτή η παραμονή στη δίψα και τη λαχτάρα τον οδηγεί να κατανοήσει ότι όσα χρειάζεται βρίσκονται εκεί όπου απλώνει τα χέρια του.
— Μία από τις αγαπημένες μου φράσεις στο βιβλίο σας είναι η εξής: «Ένας γέρος δεν πρέπει να βρίσκεται ποτέ στο σημείο που περιμένουν να τον βρουν».
Αυτό έχει σχέση με την κίνηση και τη στατικότητα. Με τη θεσιακότητα. Κάθε άνθρωπος στη σημερινή κοινωνία, στη μετανεωτερικότητα, καταλαμβάνει μια θέση που του ετοιμάζεται, που του έχει ετοιμαστεί από πολύ νωρίς, ανάλογα με το φύλο και τη σεξουαλικότητα, την τάξη και την οικονομική κατάσταση, τη φυλή και την καταγωγή, την αναπηρία κ.ο.κ. Ο γέρος και η γριά δικαιούνται κι εκείνοι τη θέση που τους έχουν ετοιμάσει, να καθίσουν δηλαδή ήσυχοι στη γωνίτσα τους (να πλέκει δίπλα στο τζάκι η γριά Χλόη, στη Βυζίτσα), να τους επισκέπτονται τα παιδιά, να τα υποδέχεται, να τους δίνει χαρτζιλίκι... αυτή είναι η υποταγή της θέσης. Η νέα γριά σιγά που θα κάτσει δίπλα στο τζάκι! Θα βγει στους δρόμους! Δεν πρέπει, λοιπόν, ο άλλος να τη βρει ποτέ στη θέση της. Θυμάμαι, έλεγε η μητέρα μου για τη γιαγιά μου: «Μα πού πήγε η μαμά;». Κι απαντούσε η αδερφή της: «Περίεργο, αυτή ποτέ δεν βγαίνει!» (γέλια)
— Να δούμε τώρα το γέρικο σώμα, το επιβαρυμένο σώμα. Αν θεωρήσουμε ότι το πνεύμα και το σώμα συνθέτουν μια αδιάσπαστη ενότητα, τότε τι σημαίνει αυτό εν προκειμένω; Ότι το κουρασμένο σώμα συνοδεύεται από ένα κουρασμένο πνεύμα; Ότι το γερασμένο σώμα παρασύρει σαν βαρίδι και το πνεύμα; Ή μπορεί το πνεύμα να ξεφύγει;
Ποτέ δεν είναι απόλυτα ζυγισμένα ή στοιχισμένα τα πράγματα. Ποτέ δεν είναι η σκέψη και η λογική στο ίδιο επίπεδο με τις δυνατότητες του σώματος. Το σώμα είτε θα είναι πλεονάζον και θα περισσεύει είτε θα είναι ελλείπον. Όπως λέμε «ποτέ δεν ξέρεις τι θα κάνει ένα σώμα», με τον ίδιο τρόπο, κι ακόμη περισσότερο, λέμε «ποτέ δεν ξέρεις τι θα κάνει ένα γέρικο σώμα». Γιατί είναι πιο απρόβλεπτο. Στο γέρικο σώμα, πίσω από τις εξετάσεις και τα διαγράμματα, τις ουρίες και τις αξονικές, υπάρχει κάτι που διαφεύγει. Πίσω από τα σχέδια της κοινωνίας, το γέρικο σώμα ξέρει και ξεγλιστρά. Το σώμα της γριάς έχει κρατήσει αυτή την κρυπτικότητα. Λέει ο Ηράκλειτος «η φύσις κρύπτεσθαι φιλεί» και το γέρικο σώμα είναι πιο κρυμμένο, πιο απόκρυφο, επειδή η γριά έχει πιο πολλούς λόγους να προφυλαχθεί. Επομένως το γέρικο σώμα είναι ένα πεδίο ελευθερίας και ρίσκου. Γιατί υπάρχει πάντα και το ρίσκο, φυσικά.
— Άρα να μη μας καθορίζουν τα προβλήματα υγείας ή η προοπτική του τέλους. Να μη μας δεσμεύουν σε μια φοβική θέση.
Το μεγαλύτερο δώρο που δίνει η φύση στον άνθρωπο είναι αυτή η γειτνίαση, αυτή η συνάφεια με το τέλος, με την περατότητα. Σαν να σου λέει: αυτό που θες να κάνεις, κάν’ το τώρα! Ζήσε τώρα! Καλά, θα μου πείτε, περιμέναμε το (νέο) γήρας για να το καταλάβουμε αυτό; Δεν υπήρχε πάντα αυτό το δεδομένο; Ναι, θα σας πω, αυτό το κρυμμένο δώρο υπήρχε πάντα, αλλά εξαφανίστηκε από τον δυτικό πολιτισμό, επειδή έπρεπε οι γέροι –και όχι μόνον– να καταστούν διαχειρίσιμοι από το καπιταλιστικό καθεστώς. Δεν ισχύει το ίδιο για τους άλλους πολιτισμούς. Δεν ίσχυε ποτέ.
— Αναφέρεστε στους περίφημους σοφούς της φυλής;
Ναι, βέβαια. Στις προκολομβιανές φυλές ήταν φύλακες της γνώσης: μετέδιδαν τις παραδόσεις, τις πεποιθήσεις, τους νόμους και τις στρατηγικές επιβίωσης στις νεότερες γενιές. Επίσης, πολλές φυλές διοικούνταν από συμβούλια πρεσβυτέρων (όπως οι «Μητέρες των Φυλών» των Ιροκουά ή τα συμβούλια των Αζτέκων), η σοφία των οποίων ήταν απαραίτητη για τις κρίσιμες αποφάσεις. Ενώ οι νεαροί ενήλικες κυνηγούσαν, ασχολούνταν με τη γεωργία ή υπερασπίζονταν το χωριό, οι ηλικιωμένοι φρόντιζαν και εκπαίδευαν τα παιδιά. Τέλος, επειδή η βαθιά γνώση των φαρμακευτικών φυτών, των γεωργικών κύκλων και των πνευματικών τελετουργιών συνήθως αποκτιόταν με την ηλικία, αυτό συνέδεε στενά τους πρεσβύτερους με την σωματική και πνευματική υγεία της κοινότητας.
— Πώς μπορούν οι σημερινοί ηλικιωμένοι να ανακτήσουν μια γόνιμη θέση στην κοινωνία;
Ένα από τα χαρακτηριστικά του νέου γήρατος είναι ότι αφορά τη συλλογικότητα, το συλλογικό υποκείμενο. Μας ενδιαφέρει αυτό που μπορεί να φέρει τους ανθρώπους κοντά και το μόνο που μπορεί να τους φέρει κοντά είναι ο συνασπισμός των γέρων και των γριών σε ομάδα. Όταν μαθαίνουν οι άνθρωποι να λειτουργούν ως ομάδα, μπορούν να πιέσουν πολύ καλύτερα την κοινωνία για να τους υπολογίζει. Να ασκούν πολιτική πίεση. Ακόμα και στην ίδια τη συγκρότηση του επιστημονικού λόγου μπορούν να παρέμβουν, συμμετέχοντας στις στατιστικές και κοινωνιολογικές μελέτες που τους αφορούν ως υποκείμενα, πλέον, και όχι ως αντικείμενα. Έτσι, αλλάζουν σιγά σιγά όσα θεωρούμε στη γεροντολογία και στη γηριατρική ζωτικής σημασίας για τους γέρους.
— Έχουν υπάρξει τέτοιες παρεμβάσεις;
Ναι, γίνονται τώρα. Όχι στην Ελλάδα ακόμη, αλλά στη Σουηδία, την Ολλανδία και την Ισπανία.
— Είναι κουίρ το γήρας; Με την έννοια ότι σε μεγάλη ηλικία σβήνουν οι διαφορές των φύλων;
Θα απαντήσω χρησιμοποιώντας μια έννοια της ψυχανάλυσης, την αποσεξουαλικοποίηση. Όταν η λιβιδινική ενέργεια αποσεξουαλικοποιηθεί, μπορεί να επενδυθεί στην τέχνη, στην παραγωγή ιδεών, στην πολιτική κ.ο.κ. – αυτό που λέμε μετουσίωση ή εξιδανίκευση. Πρόκειται για κάτι θετικό, αλλά σε κοινωνικό επίπεδο η αποσεξουαλικοποίηση μπορεί να χρησιμοποιηθεί και με αρνητικό τρόπο, να γίνει, δηλαδή, ένα χαρτί που παίζει η κοινωνία για να βγάλει έξω από την ερωτική επιθυμία κάποιες ομάδες του πληθυσμού. Μία απ’ αυτές είναι οι ηλικιωμένοι. Προσέξτε τώρα: το τελευταίο διάστημα, επειδή ζούμε στην κοινωνία της αγοράς, οι γέροι και οι γριές έχουν πάρει αξία, καθότι παρουσιάζουν αυξημένη δραστηριότητα ως καταναλωτές. Ο καπιταλισμός, δηλαδή, τους δίνει ένα δέλεαρ, που είναι μια άλλη, ψευδής σεξουαλικοποίηση: τους ωθεί να είναι νέοι, να ταξιδεύουν, να ψωνίζουν κ.ο.κ. Αυτή η πλασματικότητα είναι το αντίθετο του κουίρ. Το κουίρ δεν πέφτει στις παγίδες της πλασματικότητας, δεν υιοθετεί μια ψευτο-σεξουαλική διάθεση. Παλιά έλεγαν «γιαγιά, κάτσε στη γωνιά», τώρα λένε «κυρία μου, να πάτε κομμωτήριο, να γίνετε ελκυστική, έχετε υποχρέωση στον εαυτό σας». Μπούρδες. Στην πραγματικότητα, από κάτω, όταν έρθει η στιγμή να εξαργυρωθεί το κουπόνι, βρίσκουν μια τεράστια πόρτα οι γέροι και οι γριές, που είναι ο έρωτας ο ίδιος. Δεν μπορούν ίσως να τα κάνουν όλα, όπως η Γριά Τίγρης του Χιονιού, αλλά αυτό που μας ενδιαφέρει είναι να περάσει το μήνυμα στον κοινωνικό εταίρο ότι όλοι οι άνθρωποι συμμετέχουν στον έρωτα και στην επιθυμία πέρα για πέρα. Πρέπει όλοι να μοιράζονται τον σεξουαλισμό και τον ερωτισμό επί ίσοις όροις, γέροι και νέοι. Άρα το νέο γήρας είναι κουίρ, γιατί αλλιώς θα ήταν πλασματικό, θα υπέκυπτε στους όρους της αγοράς και των δοσοληψιών. Εμάς μας ενδιαφέρει η μη εξαίρεση: κανένας να μην εξαιρείται από κάτι και όλοι να συμμετέχουν ανάλογα με την επιθυμία και τις δυνατότητές τους. Γι’ αυτό και όλες οι ομάδες των disabled, των ψυχικά νοσούντων, των πάσης φύσεως εξαιρουμένων, αυθόρμητα συντάσσονται πίσω από το γήρας, γιατί και το γήρας, πιο παλιά, συντάχθηκε αυθόρμητα πίσω από το μη διμερές φύλο. Το επόμενο πεδίο απελευθέρωσης μετά το γήρας θα είναι αυτές οι ομάδες.
— Ο Ίψεν έγραφε σε μια επιστολή του: «Το πνεύμα χρειάζεται απόσταση για να δει καθαρά· οι λεπτομέρειες μας μπερδεύουν… Η καλύτερη περιγραφή του καλοκαιριού γίνεται τις χειμερινές μέρες». Κατά πόσον μπορεί το γήρας να γίνει αυτή η απόσταση που θα μας κάνει να δούμε καθαρότερα; Και τι είναι αυτό που μπορεί ο ηλικιωμένος να δει καλύτερα;
Έρχεται στο μυαλό μου μια έννοια που θέτει ο Χάιντεγκερ, ότι για να είμαστε πραγματικά μέσα στην ύπαρξή μας, για να αναδυθεί, δηλαδή, το Dasein, πρέπει να πάρουμε μια απόσταση. Και το παράδειγμα που φέρνει είναι ότι, για να δω ένα αντικείμενο, πρέπει να το κρατήσω στη σωστή απόσταση: ούτε τρία χιλιόμετρα μακριά ούτε κολλητά πάνω στον αμφιβληστροειδή. Αν δεν επιτευχθεί μια απομάκρυνση, και κυριολεκτική και μεταφορική, δεν θα μπορέσουμε να δούμε τα πράγματα καθαρά. Με τον ίδιο τρόπο, για να μπορέσουμε να καταλάβουμε το νέο γήρας, πρέπει να πάρουμε μια απόσταση από την έννοια «γήρας», ώστε να το παρατηρήσουμε. Κι αυτό είναι πολύ σημαντικό, επειδή η εξουσιαστική κοινωνία εξασφαλίζει διάφορες ανταμοιβές προκειμένου να μην πυροδοτηθεί αυτή η αναθεώρηση, να μείνεις ήσυχη μέσα στο γήρας σου και να το χαρείς με τους τρόπους που προαναφέραμε. Εμείς δεν το θέλουμε αυτό: προτείνουμε να πάρεις απόσταση από την κανονική σου ζωή ως γριά ή γέρος, όχι για να φύγεις τελείως από αυτήν και να πας στα όρη και στα βουνά, αλλά για να μπορέσεις να τη δεις, να την αξιολογήσεις, να καταλάβεις ποιες είναι οι δυνατότητες και οι ανάγκες σου, ποια τα όρια που θέλεις να θέσεις. Να φύγεις από τη θέση που σου έχουν τάξει, να κινηθείς, να μη μείνεις σταθερός εκεί όπου σε έχουν τοποθετήσει οι άλλοι. Ό,τι θέλεις κάνε έπειτα απ’ αυτό.
— Αν αποφασίσει κανείς, λοιπόν, ότι θέλει να αποβάλει την πλασματική ζωή του και να ζήσει όσο του απομένει αυθεντικά, να ξαναρχίσει, όπως είπαμε, πού μπορεί να στηριχτεί; Ποια θα είναι τα ερείσματά του; Εσείς, για παράδειγμα, έχετε τη φιλοσοφία, την ψυχανάλυση, τη γραφή, τη διδασκαλία.
Εκείνο που εντοπίζω ως το εφαλτήριο για να μπορέσει κανένας να στηριχτεί και να απελευθερωθεί δεν αφορά ζητήματα πρακτικά, δηλαδή να αποκτήσει χόμπι ή τέτοια πράγματα. Είναι μόνο και μόνο η καθαρή και ατόφια επιθυμία: κανένας συμβιβασμός όσον αφορά την επιθυμία. Να βρει ακριβώς αυτήν τη μοναδικότητα που συνιστά το είναι του, τη singularity. Αυτό είναι το δεύτερο ταξίδι: να ανακαλύψεις τι είσαι.
— Δεν είναι επικίνδυνο αυτό, καμιά φορά, όταν συμβαίνει αργοπορημένα;
Α, ναι, έχει κόστος αυτό. Δεν πρόκειται για ταξίδι αναψυχής ή για κήπο σπαρμένο με ροδοπέταλα. Είναι δύσκολο. Κοιτάξτε, αυτό που επιχειρούμε στο νέο γήρας είναι ένα πρότζεκτ που τώρα ξετυλίγεται. Γι’ αυτό η λέξη που του ταιριάζει είναι η λέξη «απορία». Πώς μπορούμε να δώσουμε τη δυνατότητα του νέου γήρατος στους γέρους και στις γριές; Τώρα το ανακαλύπτουμε. Διαδίδεται, γίνεται γνωστό, και αυτοί που σιγά σιγά μπαίνουν στο νέο γήρας αποκτούν δύναμη πολιτική.
— Τι έχετε να πείτε για το γεγονός ότι μερικοί από τους κορυφαίους κυβερνήτες του κόσμου είναι γέροι και γριές που λειτουργούν καταστροφικά, με βάση το κυριαρχικό εγώ τους;
Αυτοί είναι το αντίστροφο παράδειγμα: ξαναθέτουν εμμονικά τους όρους της κανονικότητας. Δεν παραιτούνται από το παλιό μοντέλο της εξουσίας, αντιθέτως, θέλουν μέσα από την εξουσία να παραμείνουν για πάντα ψευτο-νέοι.
— Υπάρχoυν αγαπημένες σας μορφές από τη λογοτεχνία ή το θέατρο που ανατρέπουν τα στερεότυπα του γήρατος;
Στην Επιστροφή της Γηραιάς Κυρίας [σ.σ. όπου η κεντρική ηρωίδα επιστρέφει σε μεγάλη ηλικία στη γενέτειρά της επιδεικνύοντας τον πλούτο της με τρόπο εκκεντρικό, υπερβολικό και άκρως θεατρικό], ο Ντίρενματ θέτει ένα στοιχείο πολύ ανατρεπτικό: τη φαντασμαγορία. Βλέπετε, ένα από τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά από τα οποία έχει παραιτηθεί το παλαιό γήρας είναι η δυνατότητα να φέρει μαζί του ένα σόου, ένα θέαμα, να μπαίνει η γριά και να ηχούν τρομπέτες. Η πλειονότητα των ηλικιωμένων προσπαθεί να περάσει ήσυχη κι απαρατήρητη. Δεν τολμά να εκφράσει τον εαυτό της μέσα από μια φαντασμαγορία, αυτό όμως συνιστά αναφαίρετο δικαίωμα ενός ανθρώπου. Άλλη μορφή, από το αρχαίο δράμα, είναι ο Οιδίπους επί Κολωνώ: ο ήρωας του Σοφοκλή, ως γέρος πλέον, ζει την καλύτερη φάση του. Οι θεοί τον τιμούν, του προσφέρουν μια ανάληψη, μια εξύψωση. Τέλος, ο Λιρ του Σαίξπηρ: η δικαίωσή του είναι οντολογική. Δεν κερδίζει το βασίλειο, ίσα ίσα το χάνει. Αλλά αυτό που κερδίζει είναι η οντολογική του υπόσταση. Ακόμη κι αν εισπράττει μίσος και κακία, εξασφαλίζει μια προτεραιότητα από οντολογική άποψη. Δεν προδίδει ποτέ τον εαυτό του. Άλλο ένα παράδειγμα που ενσωματώνεται στο νέο γήρας: να μην προδώσεις τον εαυτό σου. Να μην το παίξεις καλή γριούλα και καλός γεράκος που φέρνει τα σοκολατάκια στα παιδιά.
Το άρθρο δημοσιεύθηκε στην έντυπη LiFO.
