Σαράντα αιώνες μετά τη βιβλική καταστροφή στα Σόδομα, ένα βιολετί αλάτι αναβλύζει από τη Νεκρά Θάλασσα και μονοπωλεί το ενδιαφέρον της αγοράς. Ο ευρωπαϊκός Νότος έχει καταβυθιστεί, και η «Υπερχείλιση» θέτει νέες προτεραιότητες. Μια κοινοπραξία «των 75», με άδηλη ταυτότητα και έδρα το παραθαλάσσιο Παρίσι, αναλαμβάνει την εξόρυξη της συγκεκριμένης ουσίας, που είναι παραισθησιογόνα. Όμως η επονομαζόμενη «Αποικία», τα σύγχρονα Σόδομα, είναι πιο πανούργα από τα βιβλικά Σόδομα. «Βρισκόμαστε στην ανατολή μιας νέας εποχής, όπου οι νόμοι της προηγούμενης δεν ισχύουν, και οι συσχετισμοί μεταξύ των αντιμαχόμενων μεταβάλλονται», σχολιάζει μια φωνή: «Ο πόνος διαπότισε την κρίση μας σαν αλκοόλ, και τη θόλωσε».

Γύρω από αυτόν τον πυρήνα, η Ιωάννα Μπουραζοπούλου έχτισε ένα αλληγορικό μυθιστόρημα, πολυφωνικό, με εμβληματικούς χαρακτήρες, όπου αλλάζει διαρκώς η οπτική γωνία από την οποία γίνεται κατανοητή η πραγματικότητα, και όλα ‒πολιτικοί θεσμοί, ανθρώπινο σώμα, γνώση, καλλιτεχνική έκφραση κ.ά.‒ βρίσκονται σε κίνδυνο. Είναι το «Τι είδε η γυναίκα του Λωτ», που διαβάστηκε σαν έργο προφητικό για την παγκόσμια οικονομική, κοινωνική και ανθρωπιστική κρίση, και έθετε ένα ζητούμενο: ποια είναι η στάση μας απέναντι στα πράγματα. Τιμήθηκε το 2008 με το Βραβείο Athens Prize for Literature του περιοδικού (δε)κατα, και μεταφράστηκε στα γαλλικά, στα αγγλικά και στα βουλγαρικά. Η βρετανική «Guardian» το αναγνώρισε ως ένα από τα καλύτερα μυθιστορήματα «φαντασίας» και πλέον, έπειτα και από την τριλογία «Ο Δράκος της Πρέσπας» («Η κοιλάδα της λάσπης», «Κεχριμπαρένια έρημος», «Η μνήμη του πάγου»), η συγγραφέας έχει εδραιωθεί στο είδος «πολιτική φαντασία» ‒ προσδιορισμός ακριβέστερος για τα έργα της από τη λογοτεχνία του φανταστικού.

ΑΓΟΡΑΣΤΕ ΤΟ!

Συνήθως στα λογοτεχνικά έργα η σκηνή της μνήμης στήνεται στα γρήγορα, από τους ήρωες ή τους αφηγητές, με σκαλωσιές και υποστυλώματα, στο κουφάρι του κυρίως οικοδομήματος, και ξηλώνεται εξίσου γρήγορα με την αφήγηση ενός ή περισσότερων μνημονικών επεισοδίων και την «επάνοδο» στον κορμό, στον πυρήνα της κεντρικής αφήγησης. Τι γίνεται όμως όταν τέτοια μνημονικά επεισόδια, που ανακαλούνται τυχαία από τον αφηγητή, πυροδοτούν μια αφηγηματική έξαρση συναισθημάτων, στοχαστικότητας, ειρωνείας, λεπταίσθητων παρατηρήσεων γύρω από την πολιτική, την τέχνη, τη λογοτεχνία, τη λογοτεχνική μίμηση (pastiches), τη μουσική, τη ζωγραφική, την αυταπάτη (του έρωτα), την ομοφυλοφιλία, τη ζήλια, τη νόσο, τον θάνατο, τον πολιτισμό, τα φύλα, την οικογένεια, τις τάξεις, την ανυπόφορη γοητεία της αριστοκρατίας που συρρικνώνεται ιστορικά στον πιθηκισμό των τρόπων της από τους αστούς καθώς, με φθόνο και πείνα, χαρακτηριστικά εξίσου ακόρεστα με τη φιλοδοξία τους, πιάνουν πόστα στην κορυφή της κοινωνικής κλίμακας, για να αποτελέσουν, αυτά και πολλά περισσότερα, το κεντρικό θέμα του σημαντικότερου μυθιστορήματος του 20ού αιώνα (μαζί με τον «Οδυσσέα» του Τζόις), το οποίο εκτείνεται σε επτά τόμους και τρεις χιλιάδες σελίδες; Το «Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο» είναι, πρώτα από όλα, η θεαματικότερη και εκτενέστερη απόπειρα δυναμικής σύλληψης του ανθρώπινου βιώματος, εμπλουτίζοντας ή ολοκληρώνοντας την παροντική διάσταση (του βιώματος) με τις σκόρπιες εντυπώσεις του παρελθόντος που ξεπηδούν μέσα μας, μέσω επεισοδίων αθέλητης μνήμης (mémoire involontaire), όπως το βούτηγμα ενός μπισκότου στο τσάι, το δέσιμο ενός κουμπιού στα μποτίνια ή οι ανισόπεδες πλάκες στην αυλή των Γκερμάντ. Οι σκόρπιες αυτές εντυπώσεις, συχνά ενταφιασμένες στα αζήτητα της μνήμης, αντιμετωπίζονται ως διαζευκτικές, εναλλακτικές ερμηνείες και όψεις του βιώματος αρθρώνονται, παίρνουν μορφή, μετουσιώνονται σε στυλ, δηλαδή στον απαράμιλλο τρόπο που τελικά παρουσιάζεται ο κόσμος στα μάτια του Προυστ. Κι ο τρόπος αυτός, από τον πρώτο τόμο του «Αναζητώντας τον χαμένο Χρόνο», τυπωμένος μετά βασάνων και κόπων, με έξοδα του συγγραφέα, το 1913, μέχρι και τον τελευταίο, το 1927, έδειξε τις απατηλές όσο και συναρπαστικές δυνατότητες «ανάκτησης» του χαμένου χρόνου και άλλαξε δραστικά τον τρόπο που βλέπουμε τη λογοτεχνία και τον κόσμο (της).

ΑΓΟΡΑΣΤΕ ΤΟ!

Ξυπνάει στο μαύρο σκοτάδι. Δίπλα κοιμάται ακόμα ο γιος του. Μαζί σπρώχνουν ένα καρότσι με λιγοστές προμήθειες, που το πάνε και το πάνε μες στ’ αποκαΐδια της Αμερικής. Προχωρούν προς τον Νότο (ίσως εδώ να έχουμε την ιστορική υπόσχεση ενός αδιατάρακτου Νότου, μια υποσυνείδητη λογοτεχνική εμμονή του γιάνκη ΜακΚάρθι που μικρός μετακόμισε απ’ το Ρόουντ Άιλαντ στο Τενεσί). Δεν ξέρουν τι προκάλεσε την καταστροφή, γνωρίζουν μόνο όσα άφησε πίσω της: στάχτη, πείνα, ερείπια και ανθρώπους πέρα από κάθε όριο.

Όταν ο ΜακΚάρθι δημοσιεύει τον «Δρόμο», το 2006, η δυστοπία έχει ήδη επιστρέψει δυναμικά στην αμερικανική πεζογραφία (και ατζέντα). Ο κόσμος μετά την 11η Σεπτεμβρίου, οι αποτυχημένοι αιώνιοι πόλεμοι, η αγωνία της οικολογικής κρίσης και η διάχυτη αίσθηση μιας εύθραυστης κοινωνικής ειρήνης δίνουν στη μυθοπλασία της κατάρρευσης νέα υλικά – που είναι βέβαια και τα ίδια, τα παμπάλαια. Ο «Δρόμος» συνομιλεί μεν με την εποχή του, παραμένει όμως και βαθιά ιδιοσυγκρασιακός. Στο έργο του ΜακΚάρθι η βία είχε αποκτήσει σχεδόν μεταφυσικές διαστάσεις ήδη από τον «Ματωμένο μεσημβρινό», ενώ η αμερικανική ιστορία και η έννοια της απώλειας διαπνέουν την «Τριλογία των Συνόρων» και το «No country for old men». Ο «Δρόμος» μοιάζει με ύστερη αναλαμπή αυτής της διαδρομής, εντός του νεότοκου αιώνα: η ίδια θεοσκότεινη ματιά, στραμμένη τώρα πάνω σ’ έναν πατέρα που προσπαθεί να παραδώσει στον γιο του κάτι πιο ανθεκτικό από τούτο τον κόσμο, να του δείξει πώς να πορευτεί χωρίς να γίνει όμοιος με εκείνους που επιβιώνουν χάνοντας την ανθρωπιά τους.

Ο ένας χάνεται, ο άλλος συνεχίζει. Η «φλόγα» μεταλαμπαδεύεται, περνά απ’ τον έναν στον άλλον. Εκεί, στην καρδιά της πιο ακραίας ερήμωσης, ο ΜακΚάρθυ, με έναν τρόπο προς το τέλος και της δικής του φιλοσοφικής αναζήτησης, βρίσκει ίσως το ελάχιστο που χρειάζεται η ανθρώπινη ιδιότητα ώστε να παραμείνει τέτοια: μια υπερβατική πράξη στοργής.

ΑΓΟΡΑΣΤΕ ΤΟ!

Το βιβλίο αυτό είναι, για να το πω με μια λέξη, συγκλονιστικό. Και αυτό είναι το απλό και πιο βασικό κριτήριο για κάθε μεγάλο μυθιστόρημα. Η Κωνσταντία Σωτηρίου, χρησιμοποιώντας μια ξεχωριστή, διεγερτική, τραγική γλώσσα, με απλότητα και ευθυβολία αφηγείται δύο συμπλεκόμενες ιστορίες: τα βάσανα των ανθρώπων που δούλευαν παλιότερα στα ορυχεία της Κύπρου και πέθαιναν από πνευμονοκονίαση, κυρίως των συζύγων τους, και τη δολοφονία Φιλιππινέζων γυναικών και δυο παιδιών που τους έπνιξαν σε μια λίμνη της Μεγαλονήσου. Η σύνθετη αφήγηση αναδύεται μέσα από τον μονόλογο μιας γυναίκας που έχασε τον άντρα της από τη σκόνη των ορυχείων και, πλέον, στα γηρατειά της, είναι κάπως αποκατεστημένη, έχει μια Φιλιππινέζα υπηρέτρια – η αβάσταχτη τραγικότητα της δικής της απώλειας και η παλιότερη φριχτή της φτώχεια, όμως, δεν την κάνουν να νιώθει με ανάλογη ευαισθησία για την αλλοδαπή που την υπηρετεί. Η αυθεντικότητα και η τραγικότητα του λόγου της γυναίκας, η αρχετυπική οδύνη, ο θρήνος και οι περιπέτειες που περνάει μετατρέπουν το αφήγημα σε ένα προϊστορικό μοιρολόι και σε μια παντοτινή ελεγεία της μάνας που απομένει μόνη, παλεύοντας σε έναν ανάλγητο κόσμο. Μέρος της αναλγησίας, όμως, παρά την οδύνη της, είναι και η ίδια, λόγω της συμπεριφοράς της απέναντι στην υπηρέτρια. Βέβαια, είναι και ο τρόπος που η Σωτηρίου ξετυλίγει την ιστορία, ο ρυθμός, η μαεστρία στη δομή των μοτίβων, οι μεταβάσεις και το μοντάζ, που κάνει το κείμενο ασθματικό, στα όρια της πνιγμονής, προσφέροντας, ταυτόχρονα, βαθιά αναγνωστική απόλαυση.

ΑΓΟΡΑΣΤΕ ΤΟ!

Ο Ρομπέρτο Μπολάνιο, με το 2666, που μάλιστα γνώριζε ότι θα είναι το κύκνειο άσμα του, θέλησε να παραδώσει αυτό που λέμε «μεγάλο μυθιστόρημα», με την έννοια του μυθιστορήματος-τοιχογραφίας, μιας τοιχογραφίας ωστόσο που δεν θα ήταν μια αντικειμενική απεικόνιση του όλου κόσμου, αλλά η υποκειμενική απεικόνιση του δικού του, καθώς και των ουσιωδέστερων στοιχείων του όλου κόσμου, όπως εκείνος τον αντιλαμβανόταν. Είναι ένα μυθιστόρημα-διαθήκη, κυριολεκτικά μάλιστα, καθώς τα πέντε μέρη του που συγκροτούν ένα σώμα 1.000 και πλέον σελίδων ήθελε να δημοσιευτούν χωριστά, ένα τον χρόνο, για να βοηθήσουν περισσότερο την οικογένειά του οικονομικά μετά τον θάνατό του, παραγγελία που ο διαχειριστής των δικαιωμάτων και ο εκδότης, με τη σύμφωνη γνώμη των κληρονόμων, απέρριψαν χάριν της ακεραιότητας του έργου. Καθώς το μυθιστόρημα δημοσιεύτηκε στις αρχές της νέας χιλιετίας, πήρε τον τίτλο 2666 πιθανότατα για να συμβολίσει την ισχύ του κακού στη νέα αυτή περίοδο της Ιστορίας που, όμως, έχει προαναγγελθεί από τα τέλη της προηγούμενης. Έτσι το δεύτερο, το τρίτο και το τέταρτο μέρος διαδραματίζονται στην πόλη Σάντα Τερέζα, μετωνυμία της πόλης Χουάρες, πόλης-νεκροταφείου στο φοβερό σύνορο Μεξικού – ΗΠΑ, όπου την τελευταία δεκαετία της προηγούμενης χιλιετίας έγιναν εκατοντάδες δολοφονίες, κυρίως γυναικοκτονίες, ενώ το τελευταίο κεφάλαιο αναφέρεται σε μια παλιότερη ρίζα του κακού, τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, στον οποίο πολεμάει το κεντρικό πρόσωπο του έργου, ο εξαφανισμένος Γερμανός συγγραφέας Μπένο φον Αρτσιμπόλντι. Οι τέσσερις ‒μη Γερμανοί‒ πανεπιστημιακοί και απόλυτοι ειδικοί του έργου του που τον αναζητούν και φτάνουν μέχρι τη Σάντα Τερέζα συμβολίζουν ίσως τον χιμαιρικό Ευρωπαίο άνθρωπο που αναζητάει ακόμα αλήθειες μέσα σε ένα γενικευμένο χάος, χάνοντας ίσως μάλιστα τη μεγάλη εικόνα της αλήθειας. Το χάος ή η τρέλα της σύγχρονης ζωής απεικονίζεται στη σχετική χαλαρότητα της πλοκής και της σύνδεσης των μερών (αλλά και στα πολλά είδη γραφής), έτσι ώστε να τονιστεί καλύτερα το κοινό νήμα του κακού και της βίας. Η γραφή, όπως και η διαθήκη, όπως και η νέα χιλιετία, βρίθουν υποκειμενικοτήτων, το βάθος όμως, η ουσία, έχει αντικειμενικά χαρακτηριστικά και το χάος τακτοποιείται ως εκ θαύματος, άρα αριστουργηματικά.

ΑΓΟΡΑΣΤΕ ΤΟ!

Ο κόσμος της βαρύτητας (επιστήμη, τεχνολογία, ύλη, πρόοδος) μας ταΐζει καλά και μας αφήνει νηστικούς. Γιατί όλα όσα ανήκουν στη βαρύτητα, μαζί κι εμείς, είναι προορισμένα να γίνουν το δείπνο της. Ο Γιάννης Ανδριανάτος στρώνει τραπέζι από την άλλη μεριά: ένα δείπνο που δεν σε τραβά προς τα κάτω, αλλά σε ρίχνει προς τα πάνω. «Ανώπτωση» το ονομάζει: να πέφτεις προς τον ουρανό.

Ξεχώρισα το βιβλίο γιατί κάνει κάτι που ελάχιστοι τολμούν σήμερα στην Ελλάδα: ενώνει την ποίηση με τον φιλοσοφικό στοχασμό χωρίς να γίνεται βαρύ ή δυσνόητο. Πιάνει το νήμα του ποιητικού στοχασμού από τους προσωκρατικούς και αντλώντας από τον Ηράκλειτο ως το Ζεν και από το Τάο ως τον Νίτσε, το φέρνει στο παρόν. Η γραφή του έχει την ταχύτητα της οθόνης, αλλά την αντίστροφη λειτουργία: δεν σε κάνει να προσπεράσεις· σε αναγκάζει να σταματήσεις.

«Δεν ξέρω, άρα υπάρχω». «Τα δάκρυα είναι ηλεκτρισμός αναξιοποίητος». «Τα χέρια απλώνουμε / να ζεσταθούμε γύρω από το μηδέν». Στίχοι αφοριστικοί, που πηγαίνουν κατευθείαν στο υπαρξιακό στομάχι.

Και επειδή δεν είναι βιβλίο κατάνυξης, έχει δόντια: «Πνευματικότητα είναι / να καυλώνεις όταν κοιτάς / τα μπούτια του Παρθενώνα». Έχει μαύρο χιούμορ, σάτιρα για το 1821 και τους «Καρκινικούς δείκτες», που κοιτούν τα δυσάρεστα χωρίς παρηγορητικό φίλτρο. Ακόμη και τα σχέδιά του μέσα στο βιβλίο δεν στολίζουν απλά το κείμενο: το συνεχίζουν με μάτια, σώματα και πτώσεις. Στο τέλος, το γλωσσάρι χαρίζει λέξεις που δεν υπήρχαν και τώρα σού λείπουν: ουρανότρυση, ψυχοδρομία, φωτόδοντα. Το διάλεξα γιατί δεν μοιάζει με κανένα άλλο. Κλείνοντάς το δεν νιώθεις ότι έμαθες περισσότερα· νιώθεις ότι πείνασες σωστά και, για λίγο, χόρτασες.

ΑΓΟΡΑΣΤΕ ΤΟ!

Πώς μπορείς να επιλέξεις ένα και μόνο βιβλίο ανάμεσα στα περίπου 200.000 που εκδόθηκαν και κυκλοφόρησαν στην εικοσαετία 2006-2026; Θα έλεγα πως δεν μπορείς. Αλλά επειδή πρέπει να το κάνω, δεν έχω άλλον τρόπο παρά να ανατρέξω στο αρχείο μου, το αρχείο ενός επαγγελματία αναγνώστη, και να παραδοθώ άνευ όρων στο αναγνωστικό μου κριτήριο, όσο κι αν αυτό μπορεί να ακούγεται αλαζονικό.

Επιλέγω λοιπόν το βιβλίο «Κάποιος μιλάει μόνος του κρατώντας ένα ποτήρι γάλα» του Ευθύμη Φιλίππου (εκδόσεις mnp). Εκδόθηκε στο τέλος του 2009. Έγραψα, τότε, με ενθουσιασμό για το βιβλίο ενός συγγραφέα που μου ήταν εντελώς άγνωστος. Ο χρόνος δικαίωσε την επιλογή μου, αλλά κυρίως δικαίωσε το συνολικό έργο του Φιλίππου (σενάρια, θεατρικά κ.λπ.).

Είχα γράψει: «Ο συγγραφέας, που, όπως μαθαίνουμε από το λιτό βιογραφικό του των 11 λέξεων, έχει γεννηθεί το 1977, δημιουργεί έναν πρωτότυπο διάλογο για τη δύναμη, την αδυναμία, τον σουρεαλισμό, την τραγικότητα, τον παραλογισμό, το nonsense της καθημερινής ζωής και των ανθρώπινων σχέσεων. Ο διάλογος, που θα μπορούσε να ήταν και διάλογος με τον ίδιο μας τον εαυτό, χαρακτηρίζεται από τον ερωτηματικό λόγο, πράγμα που δίνει ρυθμό, φρεσκάδα και πολύ χιούμορ στο κείμενο. Δεν ξέρω ποιος είναι ο Ευθύμης Φιλίππου, με τι ασχολείται, ποιες είναι οι αναφορές του, αν έχει γράψει κάτι άλλο, αλλά πίσω από το κείμενό του αυτό βρίσκω τον Μπέκετ των μικρών έργων μα και την αδιάκοπη ροή ενός ιντερνετικού blog, όπου το πέρασμα από το ένα θέμα στο άλλο, από τη μια γλώσσα στην άλλη, μοιάζει απόλυτα φυσιολογικό. Υπάρχει στυλ, υπάρχει ύφος σε αυτό το κείμενο του Φιλίππου. Όπως υπάρχει και θεατρικότητα».

ΑΓΟΡΑΣΤΕ ΤΟ!

Το «Παντρεύτηκα έναν κομμουνιστή» είναι το δεύτερο βιβλίο της Αμερικανικής Τριλογίας, ανάμεσα στο «Αμερικανικό Ειδύλλιο» και στο «Ανθρώπινο Στίγμα». Εδώ, ο Νέιθαν Ζούκερμαν, alter ego του ίδιου του Ροθ, γίνεται κοινωνός της ιστορίας του Άιρα Ρίνγκολντ, Εβραίου από το Νιούαρκ που γίνεται αστέρι του ραδιοφώνου για να καταστραφεί στην περίοδο του αντικομμουνιστικού κυνηγιού μαγισσών που κατηύθυνε με ζήλο ο ακροδεξιός γερουσιαστής Μακάρθι. Την ιστορία την αφηγείται στον Ζούκερμαν ο 90χρονος Μάρεϊ Ρίνγκολντ, αδελφός του Άιρα. Στο φόντο απλώνεται η ιστορία ενός αποτυχημένου γάμου, τραυματικών οικογενειακών σχέσεων και, φυσικά, ένα χρονικό εκδίκησης και προδοσίας.

Η πλοκή είναι σχετικά απλή και αποκαλύπτεται σχεδόν απ’ την αρχή. Στο απόγειο της διασημότητάς του ο Άιρα παντρεύεται την Εύα Φρέιμ, άλλοτε νεαρή σταρ του Χόλιγουντ και στη συνέχεια του ραδιοφώνου. Ο γάμος δεν πάει καλά και όταν ο Άιρα εγκαταλείπει την Εύα εκείνη δημοσιεύει ένα βιβλίο για τον γάμο τους, στο οποίο ισχυρίζεται ότι ο σύζυγός της ήταν κομμουνιστής που έπαιρνε μάλιστα εντολές από τη Μόσχα, προδίδοντας την Αμερική. Στην εποχή του Μακάρθι, αυτή η κατηγορία από μόνη της αρκεί για να καταστρέψει την καριέρα του Άιρα.

Όπως σε όλα τα βιβλία του Φίλιπ Ροθ, το στόρι αποτελεί σε μεγάλο βαθμό μέσο για τον Ζούκερμαν/Ροθ να αναλύουν την αμερικανική κοινωνία ως σύνθετο πλέγμα δυνάμεων και σπαραχτικών αντιφάσεων. Το ιδιαίτερο με το συγκεκριμένο μυθιστόρημα είναι ότι θεωρήθηκε σε μεγάλο βαθμό μια ιδιόμορφη επιστολή εκδίκησης του συγγραφέα στην πρώην γυναίκα του, θεατρική ηθοποιό Κλερ Μπλουμ, που στα απομνημονεύματά της είχε αποκαλύψει χειριστικά και εξουσιαστικά τεχνάσματα του Ροθ.

Αυτό, ωστόσο, που μετρά για τον αναγνώστη/-τρια είναι εάν το πλέγμα των χαρακτήρων και οι σχέσεις που φανερώνονται στη γραφή μάς εμπνέουν ή, έστω, προσφέρουν πεδίο ελεύθερο να αισθανθούμε την απόλαυση του κειμένου. Και εφόσον και εδώ η λογοτεχνία κερδίζει στο τέλος, όλα τα υπόλοιπα γίνονται ασήμαντες λεπτομέρειες.

ΑΓΟΡΑΣΤΕ ΤΟ!

Κάθε φορά που το διαβάζω σκέφτομαι ότι πρέπει να γίνει όπερα. Φαντάζομαι τα σκηνικά, παιδιά κουρελιάρικα, βρέφη με μύξες που τσιρίζουν, την ξυπόλυτη μέτσο-σοπράνο που σμίγει τα χέρια της ικετευτικά καρφώνοντας τον τρέντι τύπο με το περουκίνι που προσπερνάει, ενώ τραγουδάει με βαθιά φωνή την άρια «Χωρίς ζητιάνους θα ’σασταν χαμένοι, θα ’στελνε ο Θεός τους κεραυνούς του, θα ’καιγε τα χωράφια και τις βίλες», κι έπειτα ξαφνικά, μια αχνή λάμψη να διαπερνάει την καταχνιά, η σκηνή του θεάτρου σείεται, είναι ο απόκρυφος θρίαμβος των ζητιάνων ένα ξέσπασμα σχεδόν διονυσιακό, αλλά σε συνθήκες απόλυτης μυστικότητας.

Νομίζεις ότι το ποίημα κυλάει ουρανοκατέβατο, ότι η δομή του είναι τυχαία, ότι αυτή η ρευστότητα του ύφους που σε μαγνητίζει, καθώς περνάς από σελίδα σε σελίδα, πέτυχε συμπτωματικά, χωρίς προσπάθεια. Ας μην ξεγελιόμαστε. Η γραφή της Γλυκερίας Μπασδέκη είναι απατηλά απλή. Δεν είναι καθόλου απλή, ούτε εύκολη.

Τι συμβαίνει στο «Μία βοήθεια, παρακαλώ;». Ο κόσμος, χωρισμένος σε δυο σύμπαντα που φαίνονται αυστηρά οριοθετημένα: τους ζητιάνους και τους έχοντες. Όμως, με τρόπο ανεπαίσθητο, ο κόσμος του ζήτουλα ελίσσεται στρατηγικά, περικυκλώνει σαν το φαγοκύτταρο με τα ψευδοπόδια του τον άλλο κόσμο, τον χορτασμένο, και τον εγκλωβίζει. Σ’ αυτό το πανόραμα της ζητιανιάς χωράμε όλοι μας. Άλλος ζητιανεύει για φαγητό, άλλος για έρωτα. Η μόνη διαφορά είναι ότι ο καθαυτό ζητιάνος είναι απόλυτα συνειδητοποιημένος και έχει εξελίξει την τεχνική του. Οι ερωτευμένοι πρέπει να μαθητεύσουν δίπλα του.

Από πού πηγάζει η Γλυκερία Μπασδέκη; Δεν υπάρχει απάντηση. Η γραφή της είναι αλλιώτικη, κανένας δεν γράφει σαν εκείνη. Η γλώσσα της είναι ζωντανή, άμεση, χωρίς λογοτεχνικά κολπάκια. Τίποτα εξεζητημένο, τίποτα επίπλαστο.

ΑΓΟΡΑΣΤΕ ΤΟ!

Λογοτεχνία είναι και η μετάφραση. Καθαρή, απαιτητική λογοτεχνία. Προφανή τα ιδιαίτερα γνωρίσματά της, και καθοριστικά, ωστόσο δεν τη μειώνουν σε τέχνη απλώς παραπληρωματική και υποτελώς επικουρική. Η εγγενής εξάρτησή της από το εκάστοτε πρωτότυπο κείμενο δεν της αφαιρεί τον χαρακτήρα του αυτοτελούς λογοτεχνικού διακυβεύματος. Για μας σήμερα, ακόμα κι αν ξεσκολίσαμε από φιλολογικές σχολές και από φροντιστήρια γλωσσομάθειας, το πρωτότυπο κείμενο της «Ιλιάδας» και της «Οδύσσειας» δεν είναι το καθαυτό ομηρικό, το πρωτότυπο κείμενο της «Αινειάδας» δεν είναι το βιργιλικό, ούτε της «Θείας Κωμωδίας» το δαντικό. Κατά κάποιον τρόπο, τη θέση του πρωτοτύπου διεκδικούν οι μεταφράσεις τους, οι καλές μεταφράσεις τους. Εκτός πια και πιστεύουμε στον μύθο των γλωσσικών γονιδίων μας, που ξέρουν άπταιστα αρχαία ελληνικά, άρα και λατινικά και ιταλικά, δοθέντος ότι, κατά το δημοφιλές μύθευμα, «όλες οι γλώσσες του κόσμου, με πρώτη τη λατινική, είναι παιδιά της παμμήτειρας ελληνικής».

Στα σπουδαιότερα λογοτεχνικά συμβάντα του 21ου αιώνα συναριθμώ, λοιπόν, τη μετάφραση των δύο ομηρικών επών από τον Δ.Ν. Μαρωνίτη, της «Αινειάδας» από τον Θεόδωρο Παπαγγελή και της «Θείας Κωμωδίας» από τον Γιώργο Κοροπούλη. Μεταφράσεις των εν λόγω έργων διαθέταμε ήδη, και θα υπάρξουν κι άλλες τα επόμενα χρόνια, αυτό είναι το λογοτεχνικώς φυσιολογικό. Οι τρεις που προκρίνω εδώ μάς σύστησαν θεμελιώδη κείμενα της οικουμενικής λογοτεχνίας με τον πλέον άρτιο και ουσιώδη τρόπο: με πλούσια δημοτική, τερπνά ελευθερωμένη από δογματισμούς, δίχως ρομαντικούς φολκλορισμούς, σημερινή, οικεία, απολύτως ενήμερη για τις κατακτήσεις της ποίησής μας και της γλώσσας της· με πλήρη εποπτεία της σχετικής φιλολογίας, αρχαίας και νέας· με έκδηλη έγνοια για την ενδοκειμενική μουσική και τον ρυθμό, είτε σε ελεύθερους στίχους παραδίδεται η μετάφραση είτε έμμετρη. Με έργο ζωής έχουμε να κάνουμε και στις τρεις περιπτώσεις.

ΑΓΟΡΑΣΤΕ ΤΑ!