Όταν ολοκλήρωνε αυτό το μυθιστόρημα-θρίλερ γύρω από την κουλτούρα των γυμναστηρίων, των συμπληρωμάτων διατροφής και των αναβολικών και τον άγριο ανταγωνισμό για το ποιο σώμα και ποιοι μύες θα «γράψουν» καλύτερα στα σόσιαλ, δεν διανοούνταν ότι θα είχε τέτοια επιτυχία: το βιβλίο της έγινε μπεστ σέλερ στη Γερμανία κι έχει μέχρι σήμερα μεταφραστεί σε 12 γλώσσες, πράγμα που προφανώς σχετίζεται, πέρα από το ταλέντο της, με το γεγονός ότι από πλευράς θεματολογίας «χτύπησε φλέβα» – το γυμναστήριο, η γυμναστική γενικά, δεν είναι σήμερα απλώς μια υγιεινή συνήθεια αλλά ένα απαραίτητο αξεσουάρ στο πλαίσιο της κουλτούρας μιας διαρκούς, εμμονικής αυτοβελτίωσης αφενός, αναγνωρισιμότητας και αποδοχής από τον κοινωνικό περίγυρο ειδικά στον θαυμαστό καινούργιο κόσμο των σόσιαλ αφετέρου.
«Η τακτική άσκηση μπορεί πράγματι να αποτελεί μέρος της φροντίδας του εαυτού σου… Όταν όμως η ιδέα της διαρκούς αυτοβελτίωσης σού “επιβάλλεται” και αθλείσαι με κύριο στόχο να εντυπωσιάσεις τους άλλους ή επειδή νιώθεις ότι αυτό περιμένουν από εσένα, νομίζω ότι η καλή αυτή συνήθεια γίνεται προβληματική, καθώς, πασχίζοντας να πετύχεις έναν στόχο που φαντάζει διαρκώς άπιαστος, φτάνεις να βλάπτεις τον οργανισμό και να παραμορφώνεις το σώμα σου», λέει. Βρίσκει, επιπλέον, αρκετές ομοιότητες ανάμεσα στον θεμιτό ή αθέμιτο ανταγωνισμό για το πιο αψεγάδιαστο σώμα, τους πιο γραμμωμένους μυς, τα πιο απλησίαστα ρεκόρ κ.λπ., και αυτόν που προωθεί το κυρίαρχο κοινωνικοοικονομικό μοντέλο, ένα μοντέλο που έχει σε μεγάλο βαθμό περάσει και στον κόσμο του βιβλίου.
«Πιστεύω ότι αυτό είναι ίσως το μεγαλύτερο ψέμα του σύγχρονου καπιταλισμού, ότι δεν υπάρχουν εγγενείς οικονομικές και κοινωνικές ανισότητες και ότι μόνο εσύ ο ίδιος είσαι υπεύθυνος για την επιτυχία ή την αποτυχία σου».
— Μια ευνόητη πρώτη ερώτηση είναι αν το «Γυμναστήριο» βασίζεται σε κάποια προσωπική σου εμπειρία.
Ναι, όταν άρχισα να γράφω αυτό το βιβλίο, πήγαινα αρκετά συχνά στο γυμναστήριο, είχα μάλιστα πιάσει να γράψω ένα άλλο βιβλίο αλλά δεν έκανα καμία πρόοδο και ήμουν πραγματικά απογοητευμένη. Η άσκηση με βοηθούσε, με εκτόνωνε, μου άρεσε επίσης πολύ η ατμόσφαιρα εκεί, μόνο που δεν επρόκειτο για κάποιο «Mega Gym» σαν αυτό όπου διαδραματίζεται η υπόθεση αλλά για ένα μικρό συνοικιακό γυμναστήριο με λίγο κόσμο. Ένιωσα, λοιπόν, ότι ήθελα αυτή την ατμόσφαιρα στη δουλειά μου και τότε σκέφτηκα να γράψω ένα μυθιστόρημα που να αναφέρεται όχι σε τέτοια γυμναστήρια αλλά σε εκείνα τα τεράστια και πολυτελή, που τα βίντεο και οι εικόνες τους κατακλύζουν τα κοινωνικά δίκτυα. Οπότε όχι, το βιβλίο δεν αποτυπώνει μια δική μου εμπειρία, παίρνει απλώς αφορμές από κάποια πράγματα που είδα, άκουσα και διάβασα σχετικά.
Βερένα Κέσσλερ,
«Γυμναστήριο», μτφρ.: Δέσποινα Κανελλοπούλου, εκδόσεις Δώμα
— Ακούγεται σαν ένα μυθιστόρημα που περιστρέφεται γύρω από το σώμα και τη σωματική άσκηση, όσο όμως το διαβάζει κανείς αντιλαμβάνεται ότι θίγει πολύ περισσότερα θέματα, όπως οι σχέσεις εξουσίας, ο ναρκισσισμός που τρέφει και τρέφεται από τα σόσιαλ και η επιτυχία με κάθε κόστος. Τι προσπαθεί πραγματικά να κάνει η κεντρική σου ηρωίδα με το σώμα της;
Όταν ξεκινά να γυμνάζεται, αρχικά το κάνει απλώς για να εντυπωσιάσει τον προϊστάμενό της, ο οποίος καταρτίζει και το πρόγραμμά της. Σύντομα συνειδητοποιεί ότι η άσκηση είναι ένας τρόπος να έχει τον έλεγχο πάνω σε κάτι, στην περίπτωση αυτή στο σώμα της αλλά και στην καριέρα της – έναν έλεγχο που είχε χάσει μαζί με την προηγούμενη δουλειά της. Νομίζω ότι ο κόσμος έχει γίνει πραγματικά περίπλοκος και νιώθεις ότι δεν ελέγχεις καθόλου πολλά πράγματα που σε αφορούν. Το να γυμνάζεσαι συστηματικά και να ελέγχεις τακτικά το σώμα σου και την πρόοδό του είναι τουλάχιστον κάτι που εσύ αποφασίζεις, λειτουργεί δηλαδή και ως υποκατάστατο. Όσο λοιπόν η νέα αυτή γυναίκα βλέπει τη φυσική και την ψυχολογική της κατάσταση να βελτιώνεται και το σώμα της να γίνεται πιο εύρωστο, πιο ευλύγιστο, της μπαίνει η ιδέα ότι μπορεί να το μεταμορφώσει σε οτιδήποτε. Αυτό πιστεύει ότι της προσφέρει μια μορφή ελευθερίας αλλά και έναν τρόπο να αφήσει πίσω την παλιά της ζωή, αν και στην ουσία δεν διαφέρει πολύ από την καινούργια.
— Η αυτοβελτίωση στις μέρες μας παρουσιάζεται σχεδόν ως ηθική επιταγή: νιώθουμε υποχρεωμένοι να έχουμε ένα καλύτερο σώμα, να κάνουμε μια πιο εξεζητημένη διατροφή, να είμαστε σε διαρκή εγρήγορση. Από ποιο σημείο και μετά η φροντίδα του εαυτού μετατρέπεται σε μια μορφή βίας;
Ισχύει ότι η αυτοβελτίωση έχει γίνει κάτι σαν εμμονή, δείτε μόνο πόσα βιβλία αλλά και πόσα βίντεο κυκλοφορούν από ειδήμονες, με ή χωρίς εισαγωγικά! Η τακτική άσκηση, τώρα, μπορεί πράγματι να αποτελεί μέρος της ατομικής φροντίδας. Όταν όμως η ιδέα αυτή σου «επιβάλλεται» και αθλείσαι με κύριο στόχο να εντυπωσιάσεις τους άλλους ή επειδή νιώθεις ότι αυτό περιμένουν από εσένα, νομίζω ότι η καλή αυτή συνήθεια γίνεται προβληματική, ειδικά αν αρχίσεις να παίρνεις διαρκώς όλο και περισσότερα συμπληρώματα για να πετύχεις έναν στόχο που φαντάζει διαρκώς άπιαστος, φτάνοντας έτσι να βλάπτεις τον οργανισμό και να παραμορφώνεις το σώμα σου.
— Γιατί επέλεξες μια γυναίκα για πρωταγωνίστρια και μάλιστα ανώνυμη;
Ίσως επειδή μέχρι τώρα γράφω πάντα για γυναίκες και, ούσα κι εγώ γυναίκα, νιώθω ότι μου είναι ευκολότερο να φανταστώ πώς θα συμπεριφερόταν αυτός ο χαρακτήρας. Και ακριβώς επειδή στη θέση της θα μπορούσε να είναι κάθε γυναίκα, προτίμησα να μην την ονοματίσω. Πιστεύω, έπειτα, ότι το βιβλίο δεν θα ήταν τόσο ενδιαφέρον αν ο κεντρικός ήρωας ήταν άντρας, γιατί είναι βέβαια πιο συνηθισμένο να βλέπεις άντρες στα γυμναστήρια, ειδικά σε ό,τι σχετίζεται με βάρη και body building. Με ενδιέφερε επίσης πολύ το γυναικείο body building, είχα δει παλιότερα ένα ντοκιμαντέρ για δύο Γερμανίδες επαγγελματίες αθλήτριες του είδους με πολλές διακρίσεις και το βρήκα πολύ ενδιαφέρον επειδή αντιστρατεύονται τα καθιερωμένα πρότυπα γυναικείας ομορφιάς.
— Το «τρικ» της ηρωίδας σου που προσποιείται αρχικά ότι είναι έγκυος κι έπειτα μητέρα έχει κάποια σκοπιμότητα;
Αρχικά το σκέφτηκα απλώς ως ένα λογοτεχνικό εύρημα, είναι όμως αλήθεια ότι η εγκυμοσύνη είναι πρόβλημα για γυναίκες που θέλουν και να διατηρήσουν ακέραια τη σιλουέτα τους και να κάνουν καριέρα. Αμέσως μετά τον τοκετό πρέπει να επιστρέψεις το συντομότερο δυνατό στη δουλειά και, πάλι το συντομότερο, να αποκτήσεις το σώμα που είχες πριν ώστε να μη φαίνεται ότι μόλις γέννησες. Οφείλεις να γίνεις σε dt πανέμορφη, καλλίγραμμη και παραγωγική, αλλιώς κάποιος άλλος ή άλλη θα πάρει τη θέση σου.
— Στα κοινωνικά δίκτυα όπως το Instagram και το TikTok το σώμα τείνει να μετατρέπεται σε περιεχόμενο καθαυτό. Πόσο η έκθεσή μας σε αυτά και η υπαγωγή μας σε συγκεκριμένα πρότυπα ομορφιάς και ευζωίας επηρεάζει το πώς αξιολογούμε τον εαυτό μας και τους άλλους;
Δεν είναι πάντα έτσι, υπάρχει μια μεγάλη κοινότητα χρηστών που προάγει τη θετική στάση απέναντι στο σώμα και προβάλλει ισότιμα κάθε είδους σώματα. Επίσης, είναι συχνά απολύτως προφανές ότι αυτό που βλέπεις στα κοινωνικά δίκτυα δεν είναι πάντα η αλήθεια, όλοι το ξέρουν αυτό ή έτσι τουλάχιστον ελπίζω! Αλλά ναι, ισχύει ότι μερικές φορές απλά θέλουμε να βλέπουμε την τελειότητα όπως την εννοούν τα κυρίαρχα πρότυπα ομορφιάς και είναι αλήθεια ότι το τέλειο πρόσωπο και το τέλειο κορμί έχουν καλύτερη «απόδοση» στα σόσιαλ. Και φυσικά όσο περισσότερα «άψογα» σώματα βλέπεις, τόσο περισσότερο νιώθεις ότι το δικό σου υστερεί.
— Δεν μπορούμε βέβαια όλοι, ούτε και είναι ανάγκη, να δείχνουμε σαν τον Άρνολντ Σβαρτσενέγκερ στα νιάτα του.
Σίγουρα όχι και αυτό προσπαθώ κι εγώ να δείξω! Ούτε βέβαια είναι ανάγκη οι γυναίκες να «αποδεικνύουν» ότι μπορούν να κάνουν ακόμα και στο γυμναστήριο ό,τι ακριβώς και οι άντρες για να νιώσουν ίσες.
— Θα μπορούσαμε να πούμε ότι τα «Mega Gym» είναι μια αλληγορική μικρογραφία της εποχής μας;
Πιστεύω ότι όλη αυτή η εμμονή με τα «χτισμένα» σώματα σχετίζεται με την κοινωνικοποίηση και την αποδοχή. Η ηρωίδα μου δεν νιώθει πραγματικά ικανή να επιτύχει την αναγνώριση και να δημιουργήσει κοινωνικές σχέσεις και πιστεύει ότι αυτό μπορεί να διορθωθεί αν καταφέρει να «πλασάρει» μια αναβαθμισμένη εκδοχή του εαυτού της. Επιδιώκει, λοιπόν, να γίνει ελκυστική και αρεστή με κάθε κόστος, κάτι που ισχύει για πολλούς και πολλές.
— Το ότι από ένα σημείο και μετά το μυθιστόρημα παίρνει σχεδόν απροσδόκητα τη μορφή θρίλερ τού προσδίδει ένα πρόσθετο ενδιαφέρον.
Το θρίλερ ξεκινά από τη στιγμή που η ηρωίδα μου, στην απεγνωσμένη της προσπάθεια να «χτίσει» το τέλειο κορμί, φτάνει σε ακρότητες και καταλήγει να το καταστρέφει. Έπειτα, το να καταφέρεις να αποκτήσεις έναν συγκεκριμένο σωματότυπο είναι πραγματικά επίπονο και στρεσογόνο. Επιπλέον, ορισμένοι από τους σωματότυπους που προβάλλονται ως ιδανικοί δεν είναι πραγματικά υγιείς. Για να αποκτήσεις, για παράδειγμα, απόλυτα γραμμωμένους κοιλιακούς, πρέπει να έχεις πολύ χαμηλό σωματικό λίπος κι αυτό δεν είναι εφικτό για όλους – ειδικά για μια γυναίκα, είναι σχεδόν αδύνατο. Αν επιμένεις να ξεπεράσεις τα όριά σου, πρέπει να καταφύγεις σε αμφίβολης αποτελεσματικότητας συμπληρώματα διατροφής και διάφορα άλλα σκευάσματα, ακόμα και σε «ντόπες», όπως είναι τα αναβολικά και τα στεροειδή, ουσίες σαν αυτές που όχι σπάνια χρησιμοποιούνται και στον επαγγελματικό αθλητισμό.
— Τα αναβολικά ειδικά έχουν εξελιχθεί σε μια τεράστια αγορά που παρουσιάζει πολλές ομοιότητες με αυτή των εξαρτησιογόνων ουσιών.
Είναι αλήθεια ότι εθίζεσαι σε αυτά γιατί πρέπει να τα καταναλώνεις σχεδόν καθημερινά – υπάρχουν πράγματι πολλά κοινά μεταξύ της κουλτούρας των ναρκωτικών και της κουλτούρας των αναβολικών και των λογής συμπληρωμάτων διατροφής. Και στις δύο περιπτώσεις, όσο πιο βαθιά μπαίνεις, τόσο πιο «δυνατές» συγκινήσεις αναζητάς. Κάποια στιγμή που η ηρωίδα μου αρχίζει να χάνει τον έλεγχο λέει χαρακτηριστικά: «Δεν θέλω να τρώω περισσότερες πρωτεΐνες, θέλω να τρώω μόνο πρωτεΐνες». Καταναλώνει λοιπόν βουλιμικά μόνο ωμό κρέας, ενώ ταυτόχρονα ψάχνει φλέβα για την επόμενη ένεση ντόπινγκ.
— Υπάρχει, βέβαια, και μια οικονομική διάσταση σε όλο αυτό, γιατί το να διαθέτεις ικανό χρόνο για συστηματική άσκηση, να μπορείς να ακολουθείς συγκεκριμένες δίαιτες, να προμηθεύεσαι τα διάφορα συμπληρώματα και να πληρώνεις κάθε μήνα το γυμναστήριο προϋποθέτει μια κάποια άνεση χρόνου κι ένα ικανοποιητικό εισόδημα.
Οπωσδήποτε. Γυμναστική βέβαια μπορεί να κάνει κι ένας φτωχός σπίτι του, ακόμα και χωρίς επαγγελματικά όργανα. Όμως τα «τέλεια» σώματα, αυτά που εξασφαλίζουν αναγνωρισιμότητα και πλήθος ακολούθους στα σόσιαλ, έχουν ένα άλφα κόστος που αυξάνεται περισσότερο αν προχωρήσεις και σε αισθητικές επεμβάσεις, από ολική αποτρίχωση μέχρι πλαστικές, χώρια τα διάφορα προϊόντα καλλωπισμού που πολλές και πολλοί χρησιμοποιούν καθημερινά.
— Νομίζω ότι όλος αυτός ο θεμιτός ή αθέμιτος ανταγωνισμός για το πιο αψεγάδιαστο σώμα, τους πιο γραμμωμένους μυς, τα πιο απλησίαστα ρεκόρ κ.λπ. έχει πολλές ομοιότητες με το κυρίαρχο κοινωνικοοικονομικό μοντέλο, τον νεοφιλελεύθερο καπιταλισμό δηλαδή, αφού και στις δύο περιπτώσεις, αν κάτι «στραβώσει», δεν φταίει το σύστημα αλλά εσύ προσωπικά.
Έτσι είναι και πιστεύω ότι αυτό είναι ίσως το μεγαλύτερο ψέμα του σύγχρονου καπιταλισμού, ότι δεν υπάρχουν εγγενείς οικονομικές και κοινωνικές ανισότητες και ότι μόνο εσύ ο ίδιος είσαι υπεύθυνος για την επιτυχία ή την αποτυχία σου. Αλλά και στον κόσμο του βιβλίου, που θεωρείται μια εργασία κατεξοχήν πνευματική, συναντάς αυτό το πολύ ανταγωνιστικό πνεύμα, στους πολύ εμπορικούς συγγραφείς ειδικά και στους μεγάλους εκδοτικούς οίκους, πολλοί από τους οποίους αντιμετωπίζουν το βιβλίο ως ένα ακόμα καταναλωτικό προϊόν.
Η φωτογράφιση πραγματοποιήθηκε στους χώρους του ξενοδοχείου Apollo Palm Hotel (Κραναού 3) στου Ψυρρή.
