Η επανάληψη της «Τουρνέ» του Ευριπίδη Λασκαρίδη στη Μικρή Επίδαυρο στο πλαίσιο του φετινού Φεστιβάλ Αθηνών Επιδαύρου ήταν μια αλληλουχία από ευχάριστες εκπλήξεις. Η μεγαλύτερη απ’ όλες ήταν η ερμηνεία της Αμαλίας Κοσμά, η οποία, δίπλα σε έναν επίσης εξαιρετικό Ευθύμιο Μοσχόπουλο, έκλεψε την παράσταση σε μια σειρά σατιρικών ρόλων που κάποιες στιγμές γίνονταν σαρωτικοί, ξεκαρδιστικοί, αστείοι μέχρι δακρύων. Ως χορεύτρια και performer η Αμαλία, εκτός από τον Ευριπίδη Λασκαρίδη, έχει συνεργαστεί με τους: Χρήστο Παπαδόπουλο, Δημήτρη Παπαϊωάννου, Ίριδα Καραγιάν, Τζένη Αργυρίου, Σοφία Σπυράτου, Θωμά Μοσχόπουλο, Θάνο Παπακωνσταντίνου κ.ά.
Έχει χορέψει σε διάφορα διεθνή φεστιβάλ, μεταξύ των οποίων το Φεστιβάλ Julidans (Ολλανδία), η Μπιενάλε Χορού της Λιόν, το Φεστιβάλ Χορού του Δουβλίνου (DDF), το Φεστιβάλ Romaeuropa (Ιταλία), το Φεστιβάλ Aerowaves Spring Forward, το Διεθνές Φεστιβάλ Χορού Καλαμάτας, το Φεστιβάλ Αθηνών Επιδαύρου κ.ά. Έχει επιμεληθεί την κίνηση σε θεατρικές παραστάσεις, μεταξύ άλλων για το Εθνικό Θέατρο, την Εθνική Λυρική Σκηνή και το Μέγαρο Μουσικής Αθηνών, ενώ ήταν performer και μέλος της χορογραφικής ομάδας για την τελετή έναρξης των Πρώτων Πανευρωπαϊκών Αγώνων Μπακού 2015 στο Αζερμπαϊτζάν, υπό την καλλιτεχνική διεύθυνση του Δημήτρη Παπαϊωάννου. Μεταξύ 2011 και 2019 δίδασκε μπαλέτο στο επαγγελματικό τμήμα και στο φυτώριο της ΚΣΟΤ. Αυτή τη στιγμή είναι στη Βιέννη, στο ΙmΡulsΤanz, ένα από τα μεγαλύτερα φεστιβάλ σύγχρονου χορού διεθνώς, για παραστάσεις με το «Μy fierce ignorant step» του Χρήστου Παπαδόπουλου, που είναι και ο τελευταίος τους σταθμός πριν από τις διακοπές.
Δεν ταυτίστηκα ποτέ ιδιαίτερα με την ιδέα ότι ο χορός είναι ένας τρόπος να εκφράζεις συναισθήματα που οι λέξεις δεν μπορούν. Για να είμαι απόλυτα ειλικρινής, σχεδόν δεν αντέχω να το ακούω.
«Γεννήθηκα στην Αθήνα και μεγάλωσα στην Κυψέλη, πέρασα όμως μεγάλο μέρος της παιδικής μου ηλικίας στην Κέρκυρα των ’80s και της ντίσκο, και στη Νάξο, πιο παραδοσιακά», λέει. «Κατάγομαι από οικογένεια παραδοσιακών, αυτοδίδακτων οργανοπαικτών και τραγουδιστών του νησιώτικου τραγουδιού, οπότε έχω φάει τα πανηγύρια με το κουτάλι. Ο παππούς μου είχε το παρατσούκλι “Θεός” (Γεώργιος Κονιτόπουλος) και μαζί με τους γιους του και θείους μου (Κώστας και Αντώνης Κονιτόπουλος) είχαν δημιουργήσει την μπάντα “Τα Θεουδάκια”, που σάρωναν τις Κυκλάδες από τη δεκαετία του ’80 και μετά. Κάθε καλοκαίρι στον Κινίδαρο της Νάξου με ρωτούσαν “εσύ ποιανού είσαι;” και η απάντηση ήταν “του Θεού η εγγονή”. Στο χωριό ακουγόταν απολύτως φυσιολογικό αλλά μέσα μου έλεγα: “καλά, το είπα όντως αυτό; Και μπορώ να το λέω άνετα γιατί ισχύει κιόλας;”. Το απολάμβανα πάρα πολύ! Σε ηλικία πέντε ετών είδα μπαλέτο για πρώτη φορά στην τηλεόραση και είπα στη μητέρα μου “αυτό θέλω!”. Οπότε, στην ουσία χορεύω από τότε που θυμάμαι τον εαυτό μου. Ντίσκο, πανηγύρι και μπαλέτο. Φοβερός συνδυασμός.
Το να μεγαλώνεις στην Κυψέλη τη δεκαετία του ’90 δεν ήταν καθόλου εύκολο. Η Κυψέλη δεν είχε καμία σχέση με αυτό που είναι σήμερα. Ήταν μια περιοχή υποβαθμισμένη, με υψηλό επίπεδο φτώχειας και μεγάλη παραβατικότητα. Οι γονείς μου τελείωσαν και οι δύο μόνο το δημοτικό και ξεκίνησαν να δουλεύουν απ’ τα δεκατρία τους –πράγμα εξωφρενικό αν το σκεφτεί κανείς σήμερα–, οπότε η καθημερινότητά μας ήταν πάντα συνδεδεμένη περισσότερο με την επιβίωση. Στο σπίτι δηλαδή δεν άκουγε κανείς Μαρία Κάλλας, ούτε θα συζητούσε για παραστάσεις. Πέρα από την κλίση της οικογένειας στην παράδοση, στο σπίτι θα έπαιζε σίγουρα Άντζελα και Βασίλης Καρράς.
Οπότε ο χορός για μένα, και συγκεκριμένα το μπαλέτο, ήταν ένας τελείως άλλος κόσμος. Η κλασική μουσική, η πειθαρχία, ο κώδικας συμπεριφοράς, η τόσο τρομακτικά απαιτητική τεχνική που στα μάτια μου αφορούσε με έναν τρόπο την ευγένεια και το «υψηλό», ήταν η όαση σε αυτό που υπήρχε γύρω μου. Τότε έβλεπα το μπαλέτο ως διέξοδο σε αυτό που μου φαινόταν κάπως μίζερο και πολύ “λαϊκό”. Σήμερα, ευτυχώς, μπορώ να περάσω μια χαρά από τον Καρρά στην Κάλλας και το αντίστροφο χωρίς καμία υπαρξιακή αγωνία. Νιώθω πολύ καλά και με τα δύο.
Οι σπουδές στη Γερμανία δεν μου έδωσαν αυτό που περίμενα. Πήγα στο Folkwang Hochschule στο Έσεν της Γερμανίας, μια σχολή με άμεση σχέση με την Πίνα Μπάους, και πραγματικά απογοητεύτηκα γιατί το σύστημα εκπαίδευσης μου φάνηκε αρκετά παρωχημένο. Παράλληλα, μου έγινε πολύ γρήγορα ξεκάθαρο ότι δεν μπορούσα να ζήσω εκτός Ελλάδας – δεν υπάρχει πουθενά στον κόσμο αυτό το φως! Γύρισα πίσω και έδωσα εξετάσεις στην Κρατική Σχολή Ορχηστικής Τέχνης, όπου πέρασα κατευθείαν στο δεύτερο έτος και έκανα ένα τρελό sprint για να μπω στον κόσμο του σύγχρονου χορού.
Δεν ταυτίστηκα ποτέ ιδιαίτερα με την ιδέα ότι ο χορός είναι ένας τρόπος να εκφράζεις συναισθήματα που οι λέξεις δεν μπορούν. Για να είμαι απόλυτα ειλικρινής, σχεδόν δεν αντέχω να το ακούω. Μου φαίνεται τρομερά κλισέ. Οι χορευτές δεν είμαστε άλαλοι άνθρωποι. Μιλάμε και εκφραζόμαστε με λέξεις κανονικά, όπως όλοι. Το σώμα είναι απλώς το μέσο της δουλειάς μου και ο τρόπος με τον οποίο έχω επιλέξει να εκτίθεμαι. Η πρόκληση για μένα κάθε φορά είναι να είμαι πραγματικά παρούσα σε αυτό που κάνω, όσο απλό ή σύνθετο κι αν είναι, και να εμπλέκομαι με ειλικρίνεια. Δεν με ενδιαφέρει ιδιαίτερα δηλαδή να “εκφραστώ”. Γιατί το να εκφραστεί κάποιος δεν σημαίνει απαραίτητα ότι αυτό αφορά και κάποιον άλλον. Με ενδιαφέρει να υπάρχει αλήθεια σε αυτό που κάνω και να μη λέω ψέματα πάνω στη σκηνή. Δεν ξύπνησα μια μέρα και είπα “α, ωραία, θα ασχοληθώ με τον χορό. Για να δούμε τα υπέρ και τα κατά”. Σχεδόν δεν είχα καταλάβει καν ότι θα μπορούσα να ακολουθήσω επαγγελματικά το χόμπι μου, μέχρι που έμαθα για τις εξετάσεις του υπουργείου Πολιτισμού στα 18. Έγινε πολύ φυσικά και με στυλοβάτη τη μητέρα μου, που όταν κάποια στιγμή της είπα ότι σκεφτόμουν να μη συνεχίσω, η απάντησή της ήταν “ούτε να το διανοηθείς!”. Η επισφάλεια δεν μπήκε ποτέ στο τραπέζι, γιατί ούτως ή άλλως ζούσαμε με επισφάλεια. Δεν θα την έφερνε ο χορός. Οπότε γιατί να μη συνέχιζα με κάτι που μου έδινε πραγματική χαρά και κίνητρο;».
Τη ρωτάω αν υπήρξε, ωστόσο, κάποια στιγμή που σκέφτηκε να τα παρατήσει. «Δεν γίνεται να “παρατήσεις” κάτι που κάνεις τη μισή σου ζωή επαγγελματικά. Σε ακολουθεί θέλεις δεν θέλεις, αλλά ναι, το έχω σκεφτεί», λέει. «Κυρίως πολύ περισσότερο από τον ερχομό του γιου μου και μετά. Ο χορός είναι ένα πολύ σημαντικό κομμάτι της ζωής μου, αλλά θέλω να πιστεύω ότι δεν είναι ολόκληρη η ζωή μου. Δεν θέλω να αισθάνομαι ότι η ταυτότητά μου εξαντλείται μόνο εκεί. Και σίγουρα δεν θέλω να εξαρτώμαι από ένα πράγμα σαν να μην υπάρχει τίποτα άλλο που να μπορώ να ανακαλύψω για τον εαυτό μου. Έχω μεγάλη περιέργεια να δω τι άλλο μπορεί να μου φέρει η ζωή».
«Σπούδασες κοινωνιολογία και χορό. Πόσο διαφορετικοί είναι τελικά αυτοί οι δύο τρόποι να διαβάζει κανείς τον κόσμο;». «Δεν τα βλέπω ως δύο πολύ διαφορετικούς τρόπους να διαβάζει κανείς τον κόσμο. Η κοινωνιολογία είναι ένα εργαλείο παρατήρησης των ανθρώπων και των σχέσεών τους και, με έναν άλλο τρόπο, το ίδιο είναι και ο χορός. Πάντως σίγουρα δεν ξεκινάμε ποτέ μια δημιουργική διαδικασία με στόχο να μιλήσουμε για κοινωνιολογικές έννοιες. Για παράδειγμα, στη δουλειά του Χρήστου Παπαδόπουλου, η συλλογικότητα και η ομαδικότητα είναι πολύ έντονα στοιχεία. Αλλά δεν παίρνουμε μια έννοια να την κάνουμε παράσταση. Αυτό προκύπτει, φυσικά, από τον τρόπο που δουλεύουμε και από τον τρόπο που υπάρχουμε μαζί στη σκηνή.
Η πρώτη μου επαγγελματική δουλειά ήταν στο αρχαίο θέατρο της Επιδαύρου. Καθόλου άσχημα, δηλαδή, για πρώτη δουλειά. Ήμουν μέλος του Χορού στους Όρνιθες του Σωτήρη Χατζάκη, σε χορογραφία του Δημήτρη Σωτηρίου. Θυμάμαι ακόμα την πορεία απ’ τα καμαρίνια στη σκηνή και το κατακλυσμιαίο συναίσθημα που βιώνεις όταν πρωτοαντικρίζεις το κοινό στο κοίλο. Είναι μια εικόνα που δεν ξεχνάς. Νόμιζα ότι θα λιποθυμήσω. Μετά συνεργάστηκα με τον Δημήτρη Παπαϊωάννου στο ΜΕΣΑ και εκεί γνωρίστηκα με τον Χρήστο Παπαδόπουλο και τον Ευριπίδη Λασκαρίδη. Με τον Χρήστο συνεργαστήκαμε για πρώτη φορά το 2013 στις «Τραχίνιες» του Θωμά Μοσχόπουλου, έπειτα από εκείνη τη θρυλική οντισιόν των δύο εβδομάδων στο Εθνικό Θέατρο, όπου περάσαμε 1.000 κορίτσια για 12 θέσεις στον Χορό. Την αγαπήσαμε πολύ αυτήν τη δουλειά. Μετά ξανά με τον Δημήτρη για το Baku2015 και από το 2015 μέχρι σήμερα συνεργάζομαι σταθερά με τον Χρήστο στα έργα «Opus», «Ion», «Elvedon» και «My fierce ignorant step». Με τον Ευριπίδη συνεργάστηκα πρώτη φορά στο ELENIT και έχω ακόμα κάποιες συνεργασίες στο θέατρο με τον Θάνο Παπακωνσταντίνου, την Αργυρώ Χιώτη και τον Μάριο Μπανούσι.
«My fierce ignorant step» του Χρήστου Παπαδόπουλου
Έπειτα από 20 χρόνια δουλειάς κουβαλάω πολλούς τραυματισμούς, οπότε σίγουρα έχω χάσει αυτή την παντοδυναμία που ένιωθα νεότερη σε σχέση με το σώμα μου. Το οξύμωρο όμως είναι πως έχω βρει μια διαφορετικού είδους δύναμη, που επί της ουσίας δεν έχει να κάνει με το πόσο αντέχει το ίδιο το σώμα, αλλά με το πόσο αντέχω εγώ. Και αυτό είναι από τα μεγάλα δώρα της μητρότητας. Είναι φοβερό να συνειδητοποιείς τι μπορεί να αντέξει το σώμα και τι δύναμη κρύβει. Δεν νιώθω να με καταβαραθρώνει η αλλαγή. Το αντίθετο. Μου αρέσει πολύ που μεγαλώνω και νιώθω ότι στα 60 μου θα είμαι στην καλύτερή μου φάση».
«Πόσο χώρο αφήνεις στην ατέλεια και στο απρόβλεπτο πάνω στη σκηνή;». «Εδώ πέτυχες διάνα! Είμαι η βασίλισσα του ευτράπελου, η ιέρεια του λάθους. Αγαπώ πολύ τα λάθη και τις ατέλειες στη σκηνή –και στη ζωή επίσης–, ακριβώς γιατί για μένα εκεί ξεκινάει η ανθρώπινη διάσταση. Σε καμία παράσταση δεν θα γίνει ακριβώς το ίδιο πράγμα. Κι ας έχεις κάνει πρόβα εκατό φορές, κι ας ξέρεις ότι μπορεί να έχεις βρει κάτι που λειτουργεί. Υπάρχει πάντα αυτό το περιθώριο στο απρόβλεπτο, το οποίο με κάνει να νιώθω πραγματικά ευάλωτη όταν συμβαίνει και ταυτόχρονα μπορεί να μου αποκαλύψει κάτι τελείως αναπάντεχο.
Αυτό που μαθαίνεις μέσα από τις συνεργασίες είναι ότι πρέπει να είσαι λίγο χαμαιλέοντας. Και το πιο σημαντικό, να εμπιστεύεσαι κάθε φορά τον δημιουργό με τον οποίο δουλεύεις. Θυμάμαι, όταν με κάλεσε η Αργυρώ Χιώτη να κάνουμε το «Αναψυκτήριο» για το Φεστιβάλ Αθηνών, με ρώτησε: “Τραγουδάς;”. “Όχι ιδιαίτερα”. “Μιλάς;”. “Ακατανόητα ίσως, αλλά με κείμενο όχι”. “Ωραία, θα συνεργαστούμε!”. Εν τέλει κατέληξα να τραγουδάω μεσαιωνικά γαλλικά πολυφωνικά υπό την καθοδήγηση της φοβερής Δήμητρας Τρυπάνη και να έχω κείμενο κανονικά. Πράγματα δηλαδή που δεν είχα ξανακάνει. Δεν υπάρχει δημιουργός –τουλάχιστον όχι από αυτούς με τους οποίους συνεργάζομαι– ο οποίος να μη βλέπει κάτι συγκεκριμένο σ’ εσένα για να καταλήξει να σε επιλέξει. Είτε πρόκειται για μια καινούργια συνεργασία είτε πρόκειται για μια αντικατάσταση σε ένα ήδη υπάρχον έργο.
Η ελληνική σκηνή στο διεθνές τοπίο τα πηγαίνει εξαιρετικά, το ερώτημα για μένα έχει να κάνει περισσότερο με το τι γίνεται μέσα στο ελληνικό τοπίο. Αυτό που συναντάω στα μεγάλα φεστιβάλ και στις σκηνές του εξωτερικού είναι κάτι που λείπει από την ελληνική πραγματικότητα: το κοινό. Υπάρχουν άνθρωποι που έρχονται συστηματικά να δουν χορό και παρακολουθούν τη δουλειά των καλλιτεχνών χωρίς να ανήκουν απαραίτητα στον χώρο. Ακόμα και όταν υπάρχει συζήτηση μετά την παράσταση, τα θέατρα συνήθως είναι κατάμεστα και ο διάλογος που προκύπτει είναι πολύ ζωντανός και ουσιαστικός. Είναι πραγματικά στενάχωρο να πηγαίνεις σε παραστάσεις χορού στην Αθήνα και να συναντάς κυρίως τους συναδέλφους σου και, στην καλύτερη περίπτωση, τους συγγενείς τους. Επιβεβαιώνει απλώς το πόσο “αόρατοι” είμαστε έξω από τον δικό μας κύκλο. Κι αυτό είναι πολύ κρίμα, ειδικά όταν υπάρχει τόση δουλειά από πίσω και τόσο μεγάλο εκτόπισμα στο εξωτερικό».
«Ο χορός είναι μια τέχνη που συχνά αφήνει ελάχιστα χειροπιαστά ίχνη. Πώς συμφιλιώνεσαι με την εφήμερη φύση του;». «Ακριβώς όπως συμφιλιώνομαι και με την εφήμερη φύση της ζωής γενικότερα. Δεν ήμουν ποτέ άνθρωπος που κυνηγούσε τη φιλοδοξία και την αναγνώριση, ούτε αγχώθηκα ποτέ μην τυχόν και δεν αφήσω το “αποτύπωμά” μου στο καλλιτεχνικό στερέωμα. Εννοείται ότι το ταλέντο παίζει πολύ σημαντικό ρόλο, αλλά τεράστιο ρόλο παίζει και η τύχη. Στην περίπτωσή μου θεωρώ ότι ήμουν πάρα μα πάρα πολύ τυχερή. Έχω συνεργαστεί με όλους όσους ήθελα χωρίς να το επιδιώξω εμμονικά και με αγωνία, και νιώθω πραγματικά πολύ πλήρης.
Νομίζω ότι και η επιτυχία και το τι σημαίνει να ζει κανείς “αξιοπρεπώς” είναι βαθιά υποκειμενικά πράγματα. Κάποιος μπορεί να θεωρεί επιτυχία την αναγνώριση και τα μεγάλα διεθνή φεστιβάλ, και κάποιος άλλος το ότι κατάφερε να στήσει μια παράσταση μόνος του σε ένα υπόγειο στου Ψυρρή για πέντε άτομα και να είναι τρισευτυχισμένος με το αποτέλεσμα. Ο περισσότερος κόσμος στην Ελλάδα προσπαθεί να ζήσει αξιοπρεπώς, είτε είναι χορευτής είτε υπάλληλος γραφείου είτε οτιδήποτε άλλο. Οπότε η ίδια η ερώτηση αποκαλύπτει πάλι το πρόβλημα. Εξακολουθούμε να αντιμετωπίζουμε τον χορό ως κάτι λιγότερο “σοβαρό” και “κανονικό” από τα άλλα επαγγέλματα, αλλά είναι μια δουλειά όπως όλες οι άλλες. Με ανθρώπους που εργάζονται, πληρώνονται, φορολογούνται, μεγαλώνουν παιδιά και προσπαθούν να τα βγάλουν πέρα, όπως όλοι οι υπόλοιποι.
Το πρώτο πράγμα που συνήθως λέει ο Ευριπίδης είναι “λοιπόν, μου ήρθε στο μυαλό αυτή η φιγούρα…” και προτού ολοκληρώσει την πρότασή του, έχεις πει “ok, είμαι μέσα!”. Όταν μας αποκάλυψε μαζί με τον Ευθύμιο Μοσχόπουλο το θέμα της παράστασης, νομίζω ήμασταν εκστασιασμένοι. Είμαστε κι οι τρεις άνθρωποι με φοβερή τάση προς το γελοίο και τον αυτοσαρκασμό, οπότε το όλο εγχείρημα φάνηκε ως το πιο φυσικό περιβάλλον. Ούτως ή άλλως, τον κόσμο του Ευριπίδη τον αγαπώ βαθιά γιατί μου είναι τρομακτικά οικείος. Βλέπω πεντακάθαρα τον εαυτό μου μέσα σε αυτόν. Όλοι αυτοί οι χαρακτήρες ισορροπούν διαρκώς ανάμεσα στο γελοίο και στο βαθιά ανθρώπινο και κρύβουν την αμηχανία, την ανημπόρια και τη μοναξιά τους πίσω από κάτι τεράστιες περσόνες που αισθάνονται πολύ καλά με αυτό που κάνουν. Τι πιο απελευθερωτικό;
Ακούς για κάποιον καλλιτέχνη ότι περιοδεύει και λες “καλά, αυτός ζει το όνειρο”. Αλλά η περιοδεία, εκτός απ’ τα καλά της, τα ταξίδια, τα σημαντικά φεστιβάλ, έχει και πολλή μοναξιά, περίεργα ξενοδοχεία, φαγητό που μπορεί να σε στείλει αδιάβαστο και γενικά ένα αίσθημα αναμονής της “κανονικής” ζωής.
Στη δική μου περίπτωση έχω το φοβερό προνόμιο τα τελευταία χρόνια να ταξιδεύω με τον πιο αγαπημένο μου άνθρωπο στον κόσμο, τον Κωστή Παυλόπουλο, που είναι ηχολήπτης στον χώρο του θεάτρου και του χορού, και μαζί μας έχουμε τον ακόμα πιο αγαπημένο μας άνθρωπο στον κόσμο, τον γιο μας, τον Κοσμά. Νιώθω πολύ τυχερή που το ζούμε κι οι τρεις μαζί».
Μετά τη Βιέννη και το ΙmΡulsΤanz, η Αμαλία Κοσμά θα περιοδεύσει με το «My fierce ignorant step» του Χρήστου Παπαδόπουλου στη Σαγκάη, την Ταιβάν, τον Καναδά, την Αυστραλία και σε πολλές ακόμα χώρες.
Το άρθρο δημοσιεύθηκε στην έντυπη LiFO.
