«Είναι δύσκολο να μεταφέρεις την εξαιρετική σιωπή αυτού του κήπου, γιατί είναι αλήθεια πως απλώνεται κατά μήκος του κεντρικού δρόμου, και ακούγονται οι ήχοι των μηχανών. Είναι όμως τόσο πυκνές οι στρώσεις από πικροδάφνες και κουκουναριές και τόσο βαριά η σκιά που καλύπτει το σπίτι, ώστε οι θόρυβοι θολώνουν και μπερδεύονται με τον αχό της θάλασσας από τις ανατολικές ακτές. Εδώ μαζευόμαστε το σούρουπο για ποτά και κους κους, καθισμένοι σε μπαμπού καρέκλες γύρω από το μικρό βαμμένο τραπέζι, με τις ρηχές νότες μια ξεχασμένης φούγκας να γεμίζουν τον αέρα από το παλιό γραμμόφωνο για το οποίο τόσο καμαρώνει ο Μουφτής».
Αυτές οι σκέψεις του Λόρενς Ντάρελ από το ταξιδιωτικό του βιβλίο «Η Θαλάσσια Αφροδίτη» για τα απογεύματά του στη Βίλα Κλεόβουλος που νοίκιαζε μεταπολεμικά, περιγράφουν ευθύβολα –ογδόντα χρόνια μετά– τα αισθήματα του σύγχρονου ταξιδιώτη για τη Ρόδο: Σε μια διαρκή ταλάντωση ανάμεσα στη μελαγχολία για όσα χάθηκαν, αλλά και όσα θαυμαστά συντέθηκαν εδώ μέσα από κατοχές, μετατοπίσεις, συγκατοικήσεις κατόπιν διαπραγμάτευσης, μόχθο και καθημερινά μοτίβα, ο επισκέπτης μπορεί να αγαπήσει το νησί μόνο αν παραδοθεί στις αντιφάσεις του.
Η 2η Μπιενάλε Σύγχρονης Κεραμικής (BCK26) επέλεξε ακριβώς αυτή την προσέγγιση, χαρτογραφώντας με κεραμικά από το χώμα της Μεσογείου –επιλογές από ανοιχτό κάλεσμα αλλά και νέες αναθέσεις– το διαρκές αλισβερίσι της Ρόδου με τη ρήξη και την ανοχή, το φως και τη σκιά, τα μνημεία και την οικιακή κλίμακα.
Όλα τα έργα αυτής της Μπιενάλε συνδέονται με τη Μεσόγειο ως έναν τόπο που συσσωρεύει το φως και συνδέει κάτω από αυτό στρώσεις ζωής και ιστορίας.
Το γυναικείο επιμελητικό τρίο της φετινής Μπιενάλε –η ψυχή του εγχειρήματος, Λουκία Θωμοπούλου, η Σταματία Δημητρακοπούλου και η Aνίσα Toυάτι– εμπνεύστηκε ένα δραματουργικό σκηνικό σε φορτισμένες τοποθεσίες μέσα στα τείχη της Μεσαιωνικής Πόλης της Ρόδου των Ιωαννιτών Ιπποτών, των Οθωμανών και των Ιταλών αποικιοκρατών. Αρχαία ίχνη πλέχθηκαν με σύγχρονες αφηγήσεις, μετακινώντας τα όρια της κεραμικής, έτσι ώστε οι δομικές δυνατότητες του πηλού να επεκταθούν σε εικαστικές, συμβολικές και εννοιολογικές χειρονομίες.
Στην εκκλησία της Παναγίας του Κάστρου κυριαρχεί μια μνημειώδης σύνθεση από κεραμικά πλακάκια («Ανάμεσα στις Φλαμουριές»), το ύστατο δημιούργημα της Eτέλ Aντνάν, Αμερικανίδας καλλιτέχνιδας και ποιήτριας με καταγωγή από τον Λίβανο: Ένα τοπίο οικείο, κάπου στη Μεσόγειο, που ανακαλεί στον θεατή οσμές και εμπειρίες ημερών που γεννιούνται από τον ήλιο, ενώνει το Μαγκρέμπ με τη Συρία και το Ιράν.
Λίγα μέτρα μακρύτερα, στην αρχή της Οδού των Ιπποτών, μέσα στους κήπους του Αρχαιολογικού Μουσείου, μια σειρά αδρών όγκων που θυμίζουν αναθηματικές στήλες συνθέτουν ένα άλλο τοπίο μιας ουτοπικής Μεσογείου, πλασμένο από πορσελάνη, ορυκτά και χώμα φερμένο από διάφορα σημεία της ελληνικής γης.
Είναι το απόσταγμα χρόνων έρευνας του σπουδαίου κεραμίστα και ερευνητή της ύλης, του Γιώργου Βαβάτση, ενός μειλίχιου δημιουργού που μέσα από την κεραμική του κρατά ημερολόγιο του περάσματός μας από αυτήν τη διάσταση, για να το παραδώσει στον Χρόνο.
Στον ίδιο χώρο, μια κολώνα από λευκό πηλό του Ντέιβιντ Σκαναβίνο («Ένα δώρο για τον Τζιοβάνι», νέο έργο, ειδικά σχεδιασμένο για το σημείο όπου τοποθετήθηκε), συνομιλεί με αρχαίες πέτρες τόσο αρμονικά, ώστε το προσπερνάς χωρίς να αντιληφθείς ότι είναι σύγχρονη παρέμβαση, ενώ μερικά βήματα πιο κάτω, μια άλλη κολώνα από κόκκινα τούβλα ενωμένα με τσιμέντο και κορινθιακό κιονόκρανο του Τυνήσιου δημιουργού Mάλεκ Γκνάουι δανείζεται μια εικόνα κλασικού αρχιτεκτονικού μεγαλείου, εμπνευσμένη από την αρχαία Καρχηδόνα, και τη συνδέει με τα δομικά υλικά της λαϊκής συνοικίας Essaida στην Τύνιδα, όπου το αστικό τοπίο παραδέρνει ανάμεσα στην ολοκλήρωση και την εγκατάλειψη.
Το έργο «Ένα σπίτι περιμένει», της Αλγερινής αρχιτέκτονα Mέριεμ Τσαμπάνι, περιμένει τον επισκέπτη στον υπαίθριο χώρο του Παλατιού του Μεγάλου Μαγίστρου, ένα μνημείο που παρά τον αχταρμά των διαφορετικών στυλ που συγκεντρώνει, μαγεύει με τα ελληνιστικά του μωσαϊκά που οι Ιταλοί του Μουσολίνι απέσπασαν από τη γειτονική Κω, ανάμεσά τους και τη Μέδουσα. Το έργο της Chabani, μια παράταξη από υαλωμένα τούβλα σε υπαίθριο χώρο, παράχθηκε σε συνεργασία με την Gorbon Ceramics, ονομαστό ατελιέ καλλιτεχνικής κεραμικής που λειτουργεί στην Πόλη από το 1957, επιδιώκοντας συνεργασίες με διεθνείς καλλιτέχνες ή παράγοντας κατά παραγγελία κεραμικά πλακίδια, αντικείμενα και συνθέσεις που τα συναντούμε από την Πύλη της Μέκκας ως το σπίτι του Νουρέγιεφ στο Κάπρι.
Μια ιστορία διάσωσης της χειροτεχνικής πρακτικής συναντάμε και στην Κοσμητική Συλλογή Ρόδου, έναν χώρο-μπιζού στην πλατεία Αργυροκάστρου της Μεσαιωνικής πόλης, όπου από το 1966 η Αρχαιολογική Υπηρεσία Δωδεκανήσου εκθέτει κεντήματα, ξυλόγλυπτα, υαλικά και, φυσικά, κεραμικά που μαρτυρούν την κοσμοπολίτικη πραγματικότητα των νησιωτών.
Στον χώρο κυριαρχούν κεραμικά από τα τρία μεγάλα κέντρα οθωμανικής παραγωγής (Ιζνίκ, Τσανάκαλε, Κιουτάχεια), δείγματα από την παραγωγή των εργαστηρίων ICARO - ΙΚΑΡΟΣ του 20ού αιώνα, καθώς και οι χαρακτηριστικοί «πιατελότοιχοι» με τα ευρωπαϊκά κεραμικά. Εδώ, τοποθετήθηκαν, ολόσωστα, τα κεραμικά της Αταλάντης Μαρτίνου, μια σειρά διακοσμητικών πιάτων με κομψές συμμετρίες και βοτανικά μοτίβα με αναφορές στο ανθογραφικό λεξιλόγιο τεσσάρων αιώνων δημιουργίας στο Αιγαίo και εμφανή τον ιδιοσυγκρασιακό χαρακτήρα της καλλιτέχνιδας που ορίζεται από την αγάπη της για το design και την ιστορία της τέχνης.
Όλα τα έργα αυτής της Μπιενάλε συνδέονται με τη Μεσόγειο ως έναν τόπο που συσσωρεύει το φως και συνδέει κάτω από αυτό στρώσεις ζωής και ιστορίας. Αυτό είναι κάτι που αισθάνθηκα σχεδόν τραυματικά στη Ρόδο, ένα νησί θαυμαστό για το φως και τη φύση του, αλλά εξίσου διαβόητο για τον «all-inclusive» τουριστικό υδροκεφαλισμό των ακτών του.
Την ίδια στιγμή, τα αντικείμενα σε αυτήν τη δεύτερη, σαφώς πιο φιλόδοξη και συμπεριληπτική διεθνή γιορτή του πηλού σε ελληνικό έδαφος, αντανακλούν την εσωτερική πάλη μέσα στην ίδια τη χειρωνακτική τέχνη της κεραμικής.
Από τη μια οι κεραμίστες που παλεύουν με τον πηλό και τη φωτιά, τα οξείδια και τα ορυκτά, καταγράφοντας με το άγγιγμά τους τη δύναμη, την επαφή και τη μνήμη. Κι από την άλλη, οι εικαστικοί και οι σχεδιαστές που χρησιμοποιούν την κεραμική ως μέσο στοχασμού ή εννοιολογικής δήλωσης, διακοσμώντας τα έργα τους με ζωγραφική, υαλώματα και χρυσά λούστρα.
Η Τουρκάλα καλλιτέχνις Eλίφ Ουράς, με τις επιχρυσωμένες γυναικείες φιγούρες στην επιφάνεια των αισθησιακών κεραμικών της, ή ο Αμερικανός Μπεν Γουόλφ Νόαμ, με τους «υποκειμενικούς» ζωγραφικούς χάρτες της Ρόδου πάνω στα κεραμικά του αγγεία, ανήκουν σε αυτήν τη νεότερη τάση κεραμιστών-εικαστικών.
Αυτή η «τεντωμένη» αντίληψη γύρω από την κεραμική, την τοποθετεί στον χώρο της σύγχρονης τέχνης, σε μια μετάβαση που προβληματίζει πολλούς.
Διόλου τυχαία, λοιπόν, σε μια κίνηση εξισορρόπησης, όσο και αναγνώρισης, τα δύο τιμητικά βραβεία της φετινής BCK26 αφορούσαν δύο σημαντικές μορφές της κεραμικής στην Ελλάδα που γεφύρωσαν την παράδοση με τις σύγχρονες αναζητήσεις: τον Μένανδρο Παπαδόπουλο, δάσκαλο και πειραματικό δημιουργό που καταπιάστηκε με γλυπτικές φόρμες, επιτοίχιες «ρακού» συνθέσεις και αρχιτεκτονικές εφαρμογές, και τον Κώστα Νεοφύτου, έναν Ροδίτη κεραμίστα-γλύπτη που κράτησε ζωντανή τη ροδιακή παράδοση, μεταφράζοντάς τη σε σημερινή καλλιτεχνική πρακτική.
Ας κρατήσουμε την ώθηση στην εξωστρέφεια που δίνει η Μπιενάλε Κεραμικής σε μια παλαιότατη τέχνη κι ας συναντηθούμε σε δυο χρόνια σε έναν άλλο τόπο, με την ελπίδα ότι η Μεσόγειος θα ανήκει ακόμα στους λαούς και τους δημιουργούς της.
