Η δεκαετία 2015-2025 ήταν ιστορικά πυκνή, και ο κινηματογράφος επηρεάστηκε από τις αλλαγές. Το Χόλιγουντ συγκεκριμένα βρέθηκε σε μια ιδιαίτερα δύσκολη συνθήκη, αποπροσανατολισμένο από τα ωστικά κύματα που κατέφθαναν από διάφορες κατευθύνσεις. Απ’ την πρώτη νίκη του Τραμπ και τη βαθιά κρίση που έφερε η πανδημία μέχρι τις απεργίες του 2023 και τους εφιάλτες για όσα μπορεί να φέρει το AI στο σινεμά· απ’ τον απόηχο των πολέμων, ιδίως της γενοκτονίας στη Γάζα, που απέδειξε πως δεν υπάρχει μη πολιτικός κινηματογράφος, μέχρι το «τέλος της αίθουσας», την απόλυτη κυριαρχία της πλατφόρμας. Έχει κλείσει πλέον η εποχή που γράφονταν πολυάριθμα κείμενα για το «τέλος του σινεμά» (του αμερικανικού σινεμά εννοούσαν), πράγμα που ήδη από τότε αποδείκνυε πως η βιομηχανία άλλαζε, γιατί όταν ισχυριζόμαστε πως κάτι «τελειώνει», συνήθως αυτό απλώς μετασχηματίζεται.
Το Χόλιγουντ αρνήθηκε να πεθάνει, φυσικά. Όμως η κατάστασή του σήμερα δεν θυμίζει αυτήν της περασμένης δεκαετίας, παρότι το χρονικό διάστημα που πέρασε είναι μικρό. Τα μεγάλα στούντιο φθίνουν και συγχωνεύονται, το φιλμ επέστρεψε, η αισθητική της «μικρής ταινίας» γενικά κυριαρχεί, όπως και οι ελάσσονες, πιο χαμηλόφωνες αφηγήσεις· τα superhero movies εξαφανίστηκαν, μιλάμε ξανά για auteurs, ακόμα και τα Όσκαρ αναγκάστηκαν να αποδεχτούν πως ο πυρήνας του σινεμά μπορεί πλέον να μη βρίσκεται (μόνο) στις ΗΠΑ – ο θρίαμβος του «Parasite» το 2019 ήταν κομβικό σημείο γι’ αυτό το «άνοιγμα προς τον κόσμο».
Ο Kάρστεν Ράνκουιστ ασχολήθηκε ακριβώς μ’ αυτό το ζήτημα. Ο ίδιος είναι 28 ετών, κινηματογραφιστής και κριτικός, αλλά κριτικός με τους όρους που κυριαρχούν σήμερα: όχι με άρθρα σε κάποιο έντυπο, αλλά με βίντεο στο YouΤube και σύντομες κριτικές στο Letterboxd.
Τι κυκλοφόρησε, λοιπόν, αυτήν τη δεκαετία; Τι μπορούμε να καταλάβουμε απ’ την κινηματογραφική παραγωγή των τελευταίων ετών, που μεταξύ άλλων διαμόρφωσε τις προσδοκίες και το γούστο των θεατών της Gen Z; Και τι θα θεωρείται κλασικό σε λίγα χρόνια;
Ο Kάρστεν Ράνκουιστ ασχολήθηκε ακριβώς μ’ αυτό το ζήτημα. Ο ίδιος είναι 28 ετών, κινηματογραφιστής και κριτικός, αλλά κριτικός με τους όρους που κυριαρχούν σήμερα: όχι με άρθρα σε κάποιο έντυπο, αλλά με βίντεο στο YouΤube και σύντομες κριτικές στο Letterboxd (διατηρεί τον πιο δημοφιλή λογαριασμό της πλατφόρμας, εδώ και χρόνια).
Με το τέλος της δεκαετίας στην οποία αναφερόμαστε, ο Ράνκουιστ δημοσίευσε μια λίστα με τα modern classics, τις ταινίες που, κατά τη γνώμη του, σε λίγα χρόνια «οι αφίσες τους θα κοσμούν τους κοιτώνες των φοιτητών στις σχολές κινηματογράφου». Την παραθέτουμε και τη σχολιάζουμε εδώ, όχι μόνο επειδή είναι αξιόλογη ως δουλειά, αλλά κυρίως γιατί είναι δείγμα ενός νέου κριτικού λόγου, που μπορεί να μη θυμίζει τα κείμενα που γράφονται στα αναγνωρισμένα μέσα, αλλά είναι σοβαρός, ειδικά για το κοινό της Gen Z.
Να πούμε εδώ πως η συγκεκριμένη λίστα δεν αποτελεί κατάταξη.
Mad Max: Fury Road
Τζορτζ Mίλερ, 2015
Ο Ράνκουιστ την ξεχωρίζει γιατί κατάφερε να ξεπεράσει τους περιορισμούς που θέτει συνήθως η κριτική στο είδος των ταινιών δράσης, καθώς ήταν υποψήφια για το Όσκαρ Καλύτερης Ταινίας. Στο οπτικό σκέλος, θεωρεί αρκετά εντυπωσιακό πως η ταινία (και κυρίως τα CGI της, που γενικά, λόγω των τεχνολογικών εξελίξεων, «γερνάνε» γρήγορα) παραμένει εντυπωσιακότερη και ωραιότερη από το μεγαλύτερο μέρος της σημερινής κινηματογραφικής παραγωγής. Προσθέτω εδώ πως το «Fury Road» άσκησε μεγάλη επιρροή γενικότερα στη λαϊκή κουλτούρα της προηγούμενης δεκαετίας· αισθητικά μοτίβα της ταινίας πέρασαν στην κοινή οπτική μας γλώσσα. Ενδεικτικά μόνο αξίζει να θυμηθούμε το σαφώς επηρεασμένο από τον Mίλερ επεισόδιο «Rickmancing the Stone» στην τρίτη σεζόν του «Rick and Morty», όταν η σειρά μεσουρανούσε.
Call me by your name
Λούκα Γκουαντανίνο, 2017
Για τον Ράνκουιστ, είναι η ταινία που ανέδειξε τον Tιμοτέ Σαλαμέ σε σταρ (τον μοναδικό σήμερα) αλλά και ένα δείγμα της επιτυχίας των Ευρωπαίων σκηνοθετών, που γενικά τα πάνε καλά με τους νέους Αμερικανούς σινεφίλ. Η αισθητική της, τα χρώματα και η μουσική της αποτέλεσαν πρότυπο για πολλούς σκηνοθέτες, οι οποίοι σπάνια καταφέρνουν να σταθούν επάξια δίπλα στην τρυφερότητα και στη σχεδόν απόλυτη επιτυχία του πρωτοτύπου. Την είδα και πάλι πρόσφατα· έχει μια χρωματική παλέτα που εντυπώνεται στη μνήμη, αναπαριστά τόσο επιτυχημένα τη φύση και τις μικρές πόλεις της Ιταλίας, το soundtrack της είναι εκπληκτικό· και έχει φοβερούς τίτλους τέλους, με τον Σαλαμέ να παραδίνεται λίγο λίγο στα κλάματα μπροστά απ’ το τζάκι. Τεκμήριο της στροφής του αμερικανικού κοινού προς το ευρωπαϊκό στυλ, το «Call me by your name» είναι επίσης η πιο δημοφιλής κινηματογραφική απεικόνιση του απαγορευμένου έρωτα των τελευταίων χρόνων.
Black Panther
Ράιαν Κούγκλερ, 2018
Είναι σωστή η επιλογή του συντάκτη της λίστας να συμπεριλάβει σε αυτήν και superhero movies, κι αυτό γιατί το είδος κυριάρχησε σχεδόν απόλυτα τα χρόνια πριν από την πανδημία, με το στούντιο της Marvel να πρωτοστατεί, έχοντας τη δύναμη ενός περίπου ολοκληρωτικού μονοπωλίου. Ο Ράνκουιστ αποφεύγει να ορίσει το κλασικό, αλλά αναγνωρίζει πως δεν χρειάζεται να είναι «του γούστου του» μια ταινία για να την τοποθετήσει σ’ αυτήν την κατηγορία. Η Marvel έφερε το κοινό στις αίθουσες, και η συγκεκριμένη ταινία αποτέλεσε μια σπουδαία εισπρακτική επιτυχία, καταφέρνοντας την ίδια στιγμή να εισαγάγει προβληματισμούς σχετικούς με ζητήματα φυλής, σε ένα είδος που γενικά θεωρείται «ανάλαφρο» και «χαμηλό».
La La Land
Ντάμιεν Σαζέλ, 2016
Άλλη μια μεγάλη εισπρακτική επιτυχία· και την ίδια στιγμή, το κατεξοχήν μιούζικαλ των τελευταίων χρόνων. Εμπνέεται εξίσου από την αμερικανική και από τη γαλλική παράδοση του είδους (υπάρχει πολύς Ζακ Ντεμί στην ταινία) και παρά τις κλασικές του αναφορές, το «La La Land» παραμένει κατά κάποιον τρόπο μια υποδειγματική ταινία των 2010s. Διατηρεί ακόμα πιστό κοινό, και είναι το πιο πετυχημένο πρόσφατο δείγμα του αυτοαναφορικού κινηματογραφικού είδους των «ταινιών για το Χόλιγουντ».
Get Out
Τζόρνταν Πιλ, 2017
Το horror την προηγούμενη δεκαετία μάς έδωσε ταινίες όπως το «The Lighthouse» και το «Hereditary». Όταν μεσουρανούσε η Marvel, υπήρχαν κριτικοί που ισχυρίζονταν πως ο «αναβαθμισμένος τρόμος» ήταν το τελευταίο καταφύγιο των δημιουργών· ίσως να είχαν δίκιο σε κάποιον βαθμό. Το «Get Out» είναι η ταινία που ο Ράνκουιστ ξεχωρίζει απ’ αυτό το κύμα, λόγω της δημοφιλίας της αλλά και της αποδοχής της από τους κριτικούς (κέρδισε το Όσκαρ Σεναρίου, πράγμα σπάνιο για το εν λόγω είδος). Ίσως το «Nope» που γύρισε ο Πιλ λίγα χρόνια αργότερα να είναι πιο φιλόδοξο, όμως ο τρόμος με υπόβαθρο τις φυλετικές διακρίσεις στις ΗΠΑ, οι σκηνές με το κουταλάκι του τσαγιού, το soundtrack, τοποθετούν το «Get Out» στο υψηλότερο επίπεδο του κινηματογραφικού τρόμου.
Spider-Man: Into the Spider-Verse
Μπομπ Περσισέτι, Πίτερ Ράμσι & Ρόντνι Ρόθμαν, 2018
Το πρώτο animation της λίστας μπορεί να επισκιάστηκε από την επιτυχία των σίκουέλ του, διατηρεί όμως την ιστορική του αξία, κι αυτό γιατί το ζωηρό εικαστικό στυλ του τάραξε λίγο τα νερά, ακριβώς τη στιγμή που η πρωτοπόρος στο animation Pixar άρχιζε να πελαγοδρομεί. Ταυτόχρονα, από άποψη πλοκής ανανέωσε κάπως το είδος των superhero movies, που είχε πια φτάσει στην πιο τυποποιημένη και σοβαροφανή του περίοδο.
Inside Out
Πιτ Ντόκτερ, 2015
Μια και αναφέραμε την Pixar, ο Ράνκουιστ παρατηρεί πως ενώ την αμέσως προηγούμενη δεκαετία (2005-2015) πολλές ταινίες της θα χωρούσαν σε μια αντίστοιχη λίστα, τα πιο πρόσφατα χρόνια το studio έχει χάσει τον σταθερό βηματισμό του. Το «Inside Out» ξεχωρίζει ανάμεσα στις ταινίες της τελευταίας περιόδου. Χρησιμοποιώντας όμορφες εικόνες και καλά δομημένη πλοκή, κατορθώνει να μιλήσει για την πολυπλοκότητα του συναισθηματικού κόσμου (βαρύ θέμα, που o Ράνκουιστ κρίνει πως κρατά πίσω την ταινία), ενώ από αισθητική άποψη αποτελεί ίσως την κορύφωση όλης της πορείας της εταιρείας ως αυτό το χρονικό σημείο.
The Zone of Interest
Τζόναθαν Γκλέιζερ, 2023
Ισορροπία· αυτή είναι η βασική αρετή που εντοπίζει στο αριστούργημα του Γκλέιζερ ο Ράνκουιστ. Πώς μια ταινία που πραγματεύεται την απερίγραπτη φρίκη του Ολοκαυτώματος, την «κοινοτοπία του Κακού», τη σχέση αυτής της καταστροφής με το τώρα, δεν βυθίζεται κάτω απ’ το βάρος του υλικού της; Η απάντηση ίσως κρύβεται στον τρόπο με τον οποίο ο σκηνοθέτης χειρίζεται τον χώρο που βρίσκεται εκτός κάδρου: αντί για το στρατόπεδο εξολόθρευσης, ο Γκλέιζερ μάς προσφέρει το βασανιστικό θέαμα της «κανονικής», οικογενειακής και συναισθηματικής ζωής του Ρούντολφ Ες και των συγγενών του, με τον ειδυλλιακό κήπο τους και τα σχέδια για τους νέους θαλάμους αερίων να συνυπάρχουν με τρομακτική φυσικότητα κάτω από τον στοιχειωτικό, δικαίως βραβευμένο με Όσκαρ, ήχο της ταινίας.
Οι ταινίες του 2019
Ο συντάκτης της λίστας τις αναφέρει όλες μαζί, καθώς πιστεύει πως η συγκεκριμένη χρονιά ήταν η σημαντικότερη της τελευταίας δεκαετίας για τον κινηματογράφο διεθνώς. Ίσως έχει δίκιο.
Avengers: Endgame
Άντονι & Τζο Ρούσο, 2019
Όπως λέγαμε και πιο πάνω, η κλασικότητα που αποδίδει σε ένα έργο ένας κριτικός δεν χρειάζεται πάντα να βασίζεται στην αισθητική του κρίση για το έργο αυτό. Το «Endgame» δεν ενθουσιάζει τον Ράνκουιστ, όμως αναγνωρίζει πως αποτέλεσε ένα σπάνιο κινηματογραφικό φαινόμενο που ίσως δύσκολα θα επαναληφθεί. Οριακά έχει τη δομή ταινίας, είναι περισσότερο μια τελευταία πράξη 181 λεπτών ύστερα από τις αμέτρητες ταινίες του Marvel Cinematic Universe. Καθώς, όμως, υπήρξε η κατακλείδα μιας τεράστιας αφήγησης, για πολλούς fan η προβολή της ήταν η κορυφαία κινηματογραφική εμπειρία. Είναι, επίσης, η «απόλυτη ταινία της Marvel», κι αυτό έχει σίγουρα την ιστορική του αξία.
Midsommar
Άρι Άστερ, 2019
O ίδιος προτιμά το «Hereditary», αναγνωρίζει όμως πως αυτή είναι η ταινία του Άρι Άστερ που είναι σήμερα η πλέον αναγνωρίσιμη: η αφίσα με τη Φλόρενς Πιου κρυμμένη πίσω από τα λουλούδια έχει αποκτήσει πλέον τη δική της θέση στην οπτική μας κουλτούρα. Είναι επίσης η πιο επιτυχημένη ταινία του folk horror κύματος που παρατηρήθηκε την περασμένη δεκαετία. Την είδαμε σχεδόν όλοι όταν βγήκε και πολλοί τότε συνειδητοποίησαν με βεβαιότητα πως κάτι ενδιαφέρον συμβαίνει στο είδος του τρόμου.
Knives Out
Ράιαν Τζόνσον, 2019
Όταν ο Τζόνσον γύρισε αυτή την ταινία, οι περισσότεροι πιστεύαμε πως τα whodunnit, με την παραδοσιακή μορφή του ντετέκτιβ, που αντλούν απ’ τις ιστορίες του Ντόιλ και της Κρίστι, είχαν πια πεθάνει. Το «Knives Out» εκμεταλλεύτηκε ακριβώς αυτή μας την αντίληψη, την αίσθηση πως ξέρουμε απ’ έξω όλους τους κανόνες του παιχνιδιού, και έχτισε μια αφήγηση που αλλάζει ειδολογική τοποθέτηση κάθε μισή ώρα, καταρρίπτοντας μία προς μία τις προσδοκίες μας για το «πώς μοιάζει» μια ταινία μυστηρίου. Ο Τζόνσον γύρισε δύο ακόμα ταινίες με ήρωα τον Μπενουά Μπλανκ του Ντάνιελ Κρεγκ, αλλά τίποτα δεν συγκρίνεται με το πρώτο μεταμοντέρνο μυστήριο που βρίσκεται σε διαρκή κόντρα με το είδος στο οποίο ανήκει.
Uncut Gems
Τζος και Μπένι Σάφντι, 2019
«Όποτε βλέπετε μια ταινία που θυμίζει κρίση πανικού, κατά πάσα πιθανότητα είναι εμπνευσμένη από το “Uncut Gems”». Ο Ράνκουιστ θεωρεί πως οι Σάφντι έδωσαν το πρώτο δείγμα ενός κινηματογραφικού κύματος το οποίο προσπαθεί να συλλάβει και να δώσει μορφή στο άγχος που προκαλεί το σύγχρονο κυνήγι της επιτυχίας. Επιθετικά γρήγορο μοντάζ, φωνές, αντιπαθείς χαρακτήρες, υπερβολή: η αισθητική (και το περιεχόμενο εδώ που τα λέμε) του «Uncut Gems» διχάζει ως και σήμερα, και δεν γίνεται ποτέ σαφές αν η ταινία κρίνει ή αν θαυμάζει την κουλτούρα του hustling (ήτοι, συνήθως, της απατεωνιάς), ρομαντικοποιώντας τελικά τον πανικό και το στρες. Κορυφαία ή εξοργιστική, κωμική ή ανυπόφορη, όπως και να έχει, και αυτή η ταινία του 2019 κερδίζει μια θέση στη λίστα, γιατί μέχρι σήμερα κανείς απ’ όσους την είδαν δεν την έχει ξεχάσει εντελώς.
Portrait of a Lady on Fire
Σελίν Σιαμά, 2019
«Άχρονο» χαρακτηρίζει το αριστούργημα της Σιαμά ο Ράνκουιστ, γιατί οπτικά «φαίνεται πως θα μπορούσε να έχει γυριστεί σε κάθε εποχή», ενώ και ο «αργός, γαλλικός» της ρυθμός απομακρύνει την ταινία από οποιονδήποτε συγκεκριμένο χρόνο, είτε μιλάμε για την παραγωγή της είτε για τη θέασή της από εμάς. Κι ωστόσο, την ίδια στιγμή, είναι μια μοντέρνα ταινία, η στάση της απέναντι στον έρωτα και την τέχνη εκφράζει τις συγκινήσεις της παρούσας εποχής· αλλά το κάνει με έναν τρόπο που δεν είναι απλοϊκά επικαιρικός. Επίσης, είναι άλλη μια ευρωπαϊκή, μη αγγλόφωνη ταινία στη λίστα του Αμερικανού κριτικού.
Joker
Τοντ Φίλιπς, 2019
Ο Ράνκουιστ δεν την αγαπά ιδιαίτερα τη συγκεκριμένη ταινία, θεωρεί το σενάριό της αρκετά αδύναμο, πράγμα που υποβαθμίζει και τη δουλειά των υπόλοιπων συντελεστών. Θεωρεί επίσης, και μάλλον δικαίως, πως η προσπάθειά του Φίλιπς να δημιουργήσει ένα «σύμβολο» της εποχής μας καταρρέει ολοκληρωτικά στο σίκουελ του 2024, το «Folie à Deux». Παρ’ όλα αυτά, δικαίως την αναφέρει εδώ, μια και η ταινία υπήρξε μείζον πολιτισμικό φαινόμενο, ενώ αποτυπώνει και μία απ’ τις τελευταίες στιγμές της ηγεμονίας του είδους των superhero movies, όταν υπήρξε μια προσπάθεια να διατηρηθεί η πρωτοκαθεδρία του μέσω μιας δήθεν αναβάθμισής του, που θα το μετέτρεπε σε «σοβαρό σινεμά» (ό,τι κι αν σημαίνει αυτό).
Οι βραβευμένες με Όσκαρ Καλύτερης Ταινίας
Φτάνοντας στο τέλος, ο Ράνκουιστ αναφέρει συνοπτικά ποιες από τις ταινίες που αξιώθηκαν την ύψιστη τιμή της αμερικανικής κριτικής τα τελευταία χρόνια έχουν, κατά τη γνώμη του, την ποιότητα του κλασικού.
Moonlight
Μπάρι Τζένκινς, 2016
Μια αψεγάδιαστη ταινία, που διατηρεί τη δύναμή της παρά τα δέκα χρόνια που μας χωρίζουν από την κυκλοφορία της. Έχει, όπως αναφέρει ο κριτικός, τη «δύναμη ενός κεραυνού παγιδευμένου σε ένα μπουκάλι».
Oppenheimer
Κρίστοφερ Νόλαν, 2023
Ίσως η καλύτερη ταινία του Αμερικανού σκηνοθέτη, το βιογραφικό έπος που αφηγείται τη ζωή του επιστήμονα πίσω από την καταστροφική ισχύ των πυρηνικών όπλων καταφέρνει να αποτυπώσει το φοβερό δίλημμα του πρωταγωνιστή του. Αν τη δείτε σήμερα, διαβάστε παράλληλα το «Maniac» του Μπενχαμίν Λαμπατούτ (εκδόσεις Δώμα, μτφρ. Αγγελική Βασιλάκου). Έτσι σχηματίζει κανείς μια πληρέστερη εικόνα για την εποχή, και γίνεται σαφέστερη η σύνδεση μεταξύ της ανάπτυξης της ατομικής βόμβας και της σημερινής αλματώδους πρόοδο του AI· σύνδεση που βοηθά στην ερμηνεία της ταινίας του Νόλαν.
Everything Everywhere All at Once
Ντάνιελ Κουάν & Ντάνιελ Σάινερτ, 2022
Ο Ράνκουιστ τη συμπεριλαμβάνει σχεδόν αποκλειστικά γιατί είναι ένα «Gen Z classic»: πολλαπλά σύμπαντα, ζητήματα ταυτότητας, υπερηρωικές αναφορές, μοντάζ τόσο ταχύ ώστε ενίοτε μοιάζει να προσπαθεί να ανταγωνιστεί την ταχύτητα των ερεθισμάτων που προσφέρει το short form περιεχόμενο των μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Κατά κάποιον τρόπο, είναι ίσως η ταινία που αποδίδει πιο πιστά την αισθητική η οποία σχηματίζεται σήμερα στο διαδίκτυο.
Anora
Σον Μπέικερ, 2024
Ο συντάκτης δεν υποστηρίζει με ισχυρά επιχειρήματα την επιλογή του να συμπεριλάβει την εν λόγω ταινία στη λίστα, παραδέχεται κι ο ίδιος μάλιστα πως ίσως η επιλογή του να είναι βιαστική. Πιστεύει, ωστόσο, πως o Μπέικερ κατάφερε να συνδυάσει με επιτυχία ορισμένα στοιχεία του παραδοσιακού Χόλιγουντ με πιο σύγχρονες θεματικές, και να δημιουργήσει μια συναρπαστική ταινία.
Parasite
Μπονγκ Τζουν-χο, 2019
O Ράνκουιστ κρίνει πως τα πάντα έχουν ήδη ειπωθεί ή γραφτεί για το αριστούργημα του Μπονγκ Τζουν-χο. Αν υπάρχει μία και μόνη ταινία που οδήγησε σε μία «στροφή» την πρόσφατη Ιστορία του σινεμά, αυτή πρέπει να είναι τα «Παράσιτα». Θριάμβευσε στα Όσκαρ, σηματοδοτώντας την εκκίνηση μιας χρυσής περιόδου για τον «διεθνή» (όχι αμερικάνικο) κινηματογράφο· τοποθέτησε ξανά τα ταξικά ζητήματα στο κέντρο των κινηματογραφικών αφηγήσεων· για ορισμένες της σκηνές –όπως αυτή με το τρομερό μοντάζ με το ροδάκινο και τη φυματίωση– γράφτηκαν σημαντικά κριτικά κείμενα. Και κυρίως, το κοινό δεν έπαψε επτά χρόνια τώρα να τη βλέπει και να την ξαναβλέπει, γιατί οι ερμηνείες, η φωτογραφία, το σενάριο που βρίσκει έναν μοναδικό χώρο ανάμεσα στο χιούμορ και την καταστροφή και η αψεγάδιαστη σκηνοθεσία, την καθιστούν (αυτήν και μόνο από όλη τη λίστα, πιστεύω) πέρα από κάθε αμφιβολία ένα σύγχρονο, κλασικό αριστούργημα.
