«Γιατί την «Οδύσσεια»;» ήταν η πρώτη, απλή αλλά βασική απορία που θα εξέφραζα στον Κρίστοφερ Νόλαν, ήδη από την αναγγελία των γυρισμάτων, αν μου δινόταν η ευκαιρία να τον συναντήσω. Γιατί ένας δημιουργός που επί δεκαετίες υφαίνει τις δικές του ιστορίες ή τις εφευρίσκει εκ νέου, όπως στην περίπτωση των «Batman», ειδικεύεται μετ’ επαίνων στις ανατροπές και είναι ο μοναδικός που το όνομά του και μόνο παραπέμπει αυτόματα σε ένα σινιέ σινεμά τεραστίων διαστάσεων με προσωπική, εξαιρετικά ευδιάκριτη σφραγίδα, να αισθανθεί την ανάγκη να καταφύγει στο κλασικότερο των κειμένων, αμέσως μετά τον πολυοσκαρικό θρίαμβο και τις απεριόριστες δυνατότητες που του έδωσε το άγγιγμα του βλοσυρού Οπενχάιμερ σε χρυσάφι;
Από τον Αμερικανό Προμηθέα και πατέρα της ατομικής βόμβας πέρασε στον Έλληνα Οδυσσέα, όπως τον περιέγραψε ο σκαπανέας της παγκόσμιας δραματουργίας, αν και όχι τυχαία: ο φυσικομαθηματικός του αγγλόφωνου σινεμά, ένας από τους ελάχιστους που επιμένουν με άποψη στον φωτοχημικό εξοπλισμό (πάντα σε σελιλόιντ, με σπάνια τα καρέ που περιέχουν ψηφιακές εικόνες και εφέ), είναι γιος marketeer και γνωρίζει πώς να χειρίζεται εγκεφαλικά θέματα και πολύπλοκες υποθέσεις. Οι ταινίες του προκαλούν θαυμασμό, και η «Οδύσσεια» φαίνεται να είναι το ιερό δισκοπότηρο που εισχωρούσε τμηματικά σε ό,τι είχε κάνει μέχρι τώρα. Η δράση μέσω των χαρακτήρων, η αφήγηση μέσω του χρόνου, το ταξίδι και οι τύψεις ανέκαθεν πρωταγωνιστούσαν.
«Μελέτησα πολύ το κείμενο, διάβασα πολλές και διαφορετικές μεταφράσεις, και μετά τις αγνόησα, γράφοντας όπως θα έγραφα το σενάριο για οποιαδήποτε άλλη ταινία μου».
Όταν τελικά «εγκρίθηκα» για το press junket, δεν χρειάστηκε καν να ρωτήσω: στις αρχικές συνεντεύξεις του σε επιλεγμένα αμερικανικά media, εκτός από έναν παραλληλισμό-ακροβασία του Ομήρου με τον Τζορτζ Λούκας και του Οδυσσέα με τους μεταγενέστερους υπερήρωες του σύγχρονου σινεμά, ο σκηνοθέτης του «Inception», του «Prestige» και του «Interstellar» τοποθετήθηκε πάνω στη θεμελιώδη φύση του ομηρικού έπους, χαρακτηρίζοντάς το ως εκ των ων ουκ άνευ της δυτικής λογοτεχνίας.
Κι αυτό με δεδομένο πως από τότε που γλυκάθηκε για πρώτη φορά με τις εντυπωσιακές επιδόσεις του IMAX σε μερικές σκηνές στον «Σκοτεινό Ιππότη», το 2008, έβαλε στο μυαλό του την υλοποίηση του σχεδίου μιας ολοκληρωμένης μεγάλου μήκους με το συγκεκριμένο σύστημα. Λάτρης των περιπετειών του Ρέι Χαριχάουζεν και του παλιού «Clash of the Titans», ο Νόλαν καλύπτει ένα χολιγουντιανό κενό με την «Οδύσσεια», μια και ποτέ δεν είχε μεταφερθεί από στούντιο με τον «πλούτο» που της άξιζε. Η ώρα έφτασε, και μια συσκευή που ελαχιστοποιεί τον θόρυβο της ογκώδους κάμερας, καθώς και το τέχνασμα ενός ειδικού καθρέφτη δίπλα στον φακό, ώστε να μη χρειάζεται οι ηθοποιοί να κοιτάζουν έκκεντρα ο ένας τον άλλον στους κοντινούς διαλόγους, του έλυσαν τα χέρια στο γύρισμα.
Με τους συνεργάτες του, φόρτωσε τις κάμερες με 70άρι φιλμ, το υψηλότερης ανάλυσης διαθέσιμο υλικό για την αποτύπωση της εικόνας, και ξεκίνησε ένα μεγάλο ταξίδι ανά τον κόσμο· δεν θα μπορούσε να μη συμπεριλάβει και την Ελλάδα ανάμεσα στα locations, «τον τόπο όπου όλα θύμιζαν το αυθεντικό σκηνικό της ιστορίας», από τη χλωρίδα και την πανίδα μέχρι το σπήλαιο του Νέστορα στη Μεσσηνία. Όταν είδε αυτό το τελευταίο, αρχικά μαγεύτηκε, θέλησε να το αναπαραστήσει σε πλατό έτσι όπως ακριβώς το είδε, και η σκηνογράφος του, η υποψήφια για Όσκαρ Ρουθ ντε Γιονγκ, του πρότεινε πολύ απλά να επιχειρήσουν επιτόπου γύρισμα, κι έτσι κατέβασαν σχοινιά και σκαλωσιές για τις ανάγκες της σεκάνς με τον Κύκλωπα.
Με τον Νόλαν έχουμε κοινή λατρεία για την ταινία «2001: Η Οδύσσεια του Διαστήματος» και, κατά κάποιον τρόπο, μετά την αγάπη του για το εμβληματικό οδοιπορικό του περιπλανώμενου αστροναύτη, ήρθε η στιγμή να αναμετρηθεί με το real deal, τον αυθεντικό Οδυσσέα. Χαμογελά συμφωνώντας, και με υποδέχεται σε μια σουίτα του ξενοδοχείου Corinthia στο Λονδίνο, μερικά χρόνια μετά την εποικοδομητική, αν και περιορισμένης διάρκειας συνάντησή μας για τη «Δουνκέρκη» και την κουβέντα για τον χρόνο και τον πόλεμο (μερικά θέματα δεν αλλάζουν εύκολα στο σύμπαν του Νόλαν!), πίνοντας το κλασικό του καύσιμο, τσάι από ένα θερμός που δεν αποχωρίζεται ποτέ. Στην εποχή των σαρωτικών social media, προς τιμήν του ο σερ Κρίστοφερ θέλησε να αφιερώσει περισσότερο χρόνο σε δημοσιογράφους που ειδικεύονται στον κινηματογράφο, σαν τους παλιούς καιρούς (δεν θα τους πω «καλούς», γιατί κάθε εποχή προσαρμόζεται αναγκαστικά στις επιταγές του κοινού), σε μια ειρωνική νίκη του λόγου επί της εικόνας, που τόσο έχει τιμήσει στη φιλμογραφία του. Προηγήθηκε ένας σύντομος διάλογος για την ελληνική εμπειρία του, για το πόσο ευχαριστήθηκε τα γυρίσματα στην Πελοπόννησο και το πόσο υπέροχο βρήκε τον Έλληνα ηθοποιό που συμμετείχε, τον Γιάννη Κοκιασμένο, στον ρόλο του γηραιού άνδρα στο λιμάνι που μεταφέρει τα δυσοίωνα μαντάτα στον Οδυσσέα – είναι και τα μοναδικά λόγια στη γλώσσα μας που προφέρονται στην ταινία.
Με το που καθόμαστε, το βλέμμα του Νόλαν πέφτει στο εξώφυλλο του βιβλίου που έχω φέρει από την Ελλάδα, την «Οδύσσεια» στην εξαίσια μετάφραση του Δημήτρη Μαρωνίτη.
―Η δημιουργική μετάφραση είναι από έναν εξαιρετικό φιλόλογο, φωτισμένο και εμβριθή, με ελεύθερο πνεύμα και βαθιά γνώση, που έδωσε μάχη με το αρχαίο κείμενο επί χρόνια. Θα ήθελα να σταθώ στη φράση του νομπελίστα Γιώργου Σεφέρη που παραθέτει πριν από τον δικό του πρόλογο: «Είναι παιδιά πολλών ανθρώπων τα λόγια μας».
Το βρίσκω σπουδαίο, ιδιοφυές!
― Με το που ελευθερώνουμε μια ιστορία, γίνεται κτήμα πολλών και επιδέχεται διαφορετικές ερμηνείες.
Απόλυτα, και ειδικά στον κινηματογράφο. Τα πάντα εναπόκεινται στη συνεργασία και στην ιστορία που προηγήθηκε, και αφορούν τον τρόπο που διοχετεύει κάποιος αυτό που θέλει να πει στο κοινό, τι επιλέγει αυτό το κοινό να κρατήσει από τη δική σου ιστορία, και τι θέλει να σου επιστρέψει ως feedback.
― Έχω μια (αυθαίρετη) θεωρία για το σινεμά σας: ο δικός σας Δούρειος Ίππος πάντα ήταν ο χρόνος.
Ναι.
― Ωστόσο, εδώ είναι η μνήμη.
Όταν μιλάμε για Όμηρο και «Οδύσσεια», βρίσκουμε μια ριζοσπαστική, μη γραμμική δομή, που με τη σειρά της θεμελιώνεται στις ιστορίες, την αφήγηση των ιστοριών και τη μυθολόγηση. Συνεπώς, είναι μυθολογία, αλλά και μια ιστορία γύρω από τη μυθολογία. Μπορείς να ενσωματώσεις αυτό το στοιχείο μέχρι ενός σημείου. Αυτός είναι ο λόγος που ξεκίνησα την ταινία με τον βάρδο που τραγουδάει το άσμα του Οδυσσέα: η αφήγηση του έπους, οι ιστορίες μέσα στις ιστορίες, οι αναδρομές μέσα στις αναδρομές, αλλά και η διαφορά της μνήμης από τη μυθολογία. Επιλέγοντας την Αν Χάθαγουεϊ και τον Τομ Χόλαντ, γνώριζα πως είναι και οι δυο ικανοί να αποδώσουν ρεαλιστικά την Πηνελόπη και τον Τηλέμαχο αντίστοιχα, και την πολύπλοκη σχέση τους, αλλά αυτό που ουσιαστικά βλέπουμε και καταλαβαίνουμε είναι έναν γιο που γνωρίζει τη μυθολογία του πατέρα του αλλά δεν τον θυμάται, και μια μητέρα, και βέβαια σύζυγο, που εξακολουθεί να είναι ερωτευμένη με έναν συνηθισμένο άνδρα που τον λένε Οδυσσέα. Το ένα είναι μνήμη και το άλλο μύθος, και η «Οδύσσεια» είναι τόσο πλούσια σε συγκρούσεις και ανοιχτή σε δυνατότητες.
― Οι μεγάλες λέξεις από «ν» στην «Οδύσσεια» είναι ο νόστος και η Νέκυια, η επιστροφή στα πάτρια εδάφη και η εξίσου επώδυνη κάθοδος του Οδυσσέα στον Κάτω Κόσμο για να λάβει τον χρησμό του Τειρεσία. Είχατε μια συγκεκριμένη ιδέα για την επίκληση του πρωταγωνιστή στους νεκρούς ή άλλαξε κάτι στην πορεία;
Χωρίς να υπάρχει κάτι μεμπτό στην απίστευτη πηγή, κάθε σκηνή σε μια ταινία οφείλει να συναρτάται με τον χαρακτήρα και την ιστορία που αφηγείσαι, γι’ αυτό και για μένα ο Κάτω Κόσμος έπρεπε να αντιπροσωπεύει κάτι πολύ συγκεκριμένο για τις τύψεις του Οδυσσέα σε σχέση με το πώς μεταχειρίστηκε τους άνδρες του. Ένα από τα στοιχεία που το έπος δεν περιγράφει επακριβώς, με συνέπεια να σε αναγκάζει να ερμηνεύσεις εσύ, είναι η σχέση του Οδυσσέα με το πλήρωμά του. Ο Ελπήνωρ, ο πρώτος που συναντά ο Οδυσσέας στον Άδη, εκείνος που όντας μεθυσμένος έπεσε από τη σκεπή (σ.σ. στο παλάτι της Κίρκης) και σκοτώθηκε, δεν είναι άμεσα συνδεδεμένος με τον πρωταγωνιστή, παρά μόνο σε συναισθηματικό επίπεδο. Υπάρχει και ο Αγαμέμνων φυσικά, αλλά προσωπικά με ενδιέφερε ο Σίνων, που δεν αναφέρεται βέβαια στον Όμηρο αλλά δανείστηκα από την «Αινειάδα» του Βιργιλίου, γιατί αντιπροσωπεύει το ηγετικό ύφος του Οδυσσέα, την παραχάραξη κάποιων γεγονότων, τα ψέματα που χρειαζόταν να επιστρατεύει για να πετύχει τον σκοπό του, να κοροϊδέψει ακόμη και έναν άνθρωπο τον οποίο νοιαζόταν βαθιά. Για μένα, ο Κάτω Κόσμος αφορά οτιδήποτε πήγε στραβά, τις ενοχές και τον φόβο. Το ίδιο ισχύει και για τον Αγαμέμνονα, που τον πήρα από τον Αισχύλο και όχι από την «Οδύσσεια», και το έκανα για παραλληλισμό, για να τονίσω πώς ο πόλεμος θα έπληττε τον Οδυσσέα αν επέστρεφε στην Ιθάκη με εσφαλμένες προσδοκίες και τον προσέγγιζε με διαφορετικό τρόπο.
― Είναι αλήθεια πως βρεθήκατε πολύ κοντά στο να σκηνοθετήσετε την «Τροία»;
Όντως, ήμουν δεσμευμένος να γυρίσω την ταινία που τελικά υπέγραψε ο Βόλφγκανγκ Πέτερσεν, με το εξαιρετικό σενάριο της «Ιλιάδας» του Ντέιβιντ Μπένιοφ, αλλά τελικά δεν ευοδώθηκε η συνεργασία και προχώρησα με το «Batman Begins». Ωστόσο, σκέφτηκα πολύ τον Δούρειο Ίππο και πώς θα ενσωματωνόταν στην ταινία – παρότι δεν εμφανίζεται στην «Ιλιάδα», ο Μπένιοφ τον περιέγραψε, λαμβάνοντας υπόψη του πως το κοινό θα περίμενε το «Trojan Horse» σε μια ταινία με τον τίτλο «Troy» (γελάει, λέγοντας «fair enough!»). Εδώ γίνεται κρίσιμο στοιχείο της πλοκής, ειδικά ως σημείο αναφοράς στη συνάντηση του Τηλέμαχου με την Ωραία Ελένη και τον Μενέλαο. Το πρόβλημα που είχα να λύσω ήταν πώς να κάνω πιστευτό ένα ψεύτικο άλογο από τη στιγμή που όλοι γνωρίζουμε πολύ καλά πως η κοιλιά του είναι γεμάτη Έλληνες. (γελάει) Έτσι σκέφτηκα να το εξετάσω από την προοπτική ενός πολεμιστή της Τροίας που αντικρίζει έναν γιγαντιαίο ίππο μισοβυθισμένο στην άμμο, έτοιμο να παρασυρθεί από την παλίρροια, και ίσως πρέπει να τον τραβήξει από την ακτή και να τον ανεβάσει με το ζόρι ως την κορυφή της πόλης. Θέλησα να το αφηγηθώ από μέσα, ως μια απέλπιδα προσπάθεια, το τελευταίο τέχνασμα που θα έκρυβε κίνδυνο, που θα μπορούσε να πονηρέψει τους Τρώες. Στόχος μου ήταν να βρω τη φρέσκια εκδοχή για το μοντέρνο κοινό.
― Να υποθέσω λοιπόν ότι επειδή δεν κάνατε την «Τροία» τότε, είχατε χρόνο να αναλογιστείτε πώς θα επιχειρούσατε την «Οδύσσεια».
Απολύτως. Σίγουρα δεν θα ήμουν έτοιμος να σκηνοθετήσω την «Οδύσσεια» πριν από 20 χρόνια. Δεν είμαι σίγουρος αν θα μπορούσα να γυρίσω την «Τροία» τότε, αλλά η «Ιλιάδα» δεν περιέχει τα φανταστικά στοιχεία που αρέσουν σε μένα και το κοινό, τις Σειρήνες και τον Κύκλωπα και τη διασκέδαση που προσφέρουν, μαζί με έναν κόσμο σοβαρό και γεμάτο χαρακτήρες, ριζωμένο στην πραγματικότητα. Όσοι εργάστηκαν στην ταινία, και εγώ προσωπικά, είχαμε το εξής μάντρα: ας δώσουμε στο κοινό έναν καλό λόγο να πιστέψει. Ο κόσμος θέλει να ταξιδέψει, να συναντήσει τον Πολύφημο, να γνωρίσει τους χαρακτήρες, αλλά θέλει να έχει κι έναν λόγο να τους πιστέψει.
― Έχω την εντύπωση πως η πρώτη σας επαφή με την «Οδύσσεια» ήταν σε σχολικές παραστάσεις, σε μικρό ρόλο, μάλλον περιστασιακά. Το ακαδημαϊκό σας υπόβαθρο είναι στην αγγλική λογοτεχνία. Είχατε ποτέ την ευκαιρία να μελετήσετε το κείμενο;
Όχι ιδιαίτερα. Μάλιστα, γνωρίζω πολλούς νεαρούς Αμερικανούς που έρχονται σε άμεση επαφή με το πρωτότυπο έπος στο λύκειο, σε αντίθεση με την Αγγλία, όπου δεν το διδασκόμαστε, δεν υπάρχει στο curriculum. Μέσα από τις επιρροές γνώρισα την «Οδύσσεια», κάτι που είναι κρίμα, ενώ στην Αμερική είναι πολύ cool ο Όμηρος.
― Φαίνεται πως στην Αγγλία ο Σαίξπηρ είναι το επίσημο λογοτεχνικό μονοπώλιο.
(Γελάει) Ο Σαίξπηρ και λίγο ο Τσόσερ.
― Η «Οδύσσεια» είναι γραμμένη έμμετρα, μια ποιητική ιστορία με πολύ voice-over. Αναλάβατε την επίπονη αποστολή να τη διασκευάσετε ως διάλογο. Σχηματίζοντας το σενάριο, είχατε δισταγμούς σε σχέση με τις επιλογές σας; Σκεφτήκατε «τώρα πώς το κάνω αυτό»;
Το προσέγγισα περισσότερο διαισθητικά. Αποφάσισα να μην επιχειρήσω να σεβαστώ τη φόρμα της «Οδύσσειας», επειδή η ποίηση είναι ένα πολύ ιδιαίτερο είδος. Έπρεπε να γράψω για τον κινηματογράφο. Έτσι μελέτησα πολύ το κείμενο, διάβασα πολλές και διαφορετικές μεταφράσεις, και μετά τις αγνόησα, γράφοντας όπως θα έγραφα το σενάριο για οποιαδήποτε άλλη ταινία μου. Ωστόσο εμπιστεύτηκα την αίσθηση της γλώσσας, ήμουν σίγουρος πως μια υψηλότερη αίσθησή της θα αποδιδόταν στην προσέγγιση. Οι εικαστικές περιγραφές του έπους αντλούν στοιχεία από στιγμές όπως το τραγούδι του Οδυσσέα αλλά και οι εικόνες της θάλασσας και της άμμου. Ωστόσο το σινεμά μιλάει άλλη γλώσσα, και αντί να χρησιμοποιήσω τον διάλογο για να ενώσω τους χαρακτήρες, προτίμησα να εμπιστευτώ το ίδιο το στόρι και τις εικόνες: η ροδοδάκτυλος Ηώς και ο οίνωψ πόντος είναι περιγραφές που προσπαθείς να μεταφέρεις και να τις συνδέσεις απευθείας με το κοινό που παρακολουθεί. Η διαφορετική γραμματική ποιήματος και σινεμά με διασκεδάζει και μου δίνει την πρόκληση που με εμπνέει.
― Με δεδομένη την τελειομανία σας, μου έκανε ιδιαίτερη εντύπωση που αφήσατε μερικά κλάσματα του δευτερολέπτου φλου την εικόνα στον διάλογο του Τηλέμαχου με την Πηνελόπη, για να μην παρέμβετε στη οικειότητα και την ένταση.
(χαμογελάει) Χαίρομαι που σας άρεσε…
«The Odyssey» | Official New Trailer
Η ταινία κυκλοφορεί στις 16 Ιουλίου στους κινηματογράφους από την Tanweer.
Το άρθρο δημοσιεύθηκε στην έντυπη LiFO.
