Έναν ιδιαίτερα σημαντικό ακαδημαϊκό και ερευνητικό χώρο, όπου η ιστορία της ζωής στη Γη ξεδιπλώνεται μέσα από μοναδικά εκθέματα που ταξιδεύουν τους επισκέπτες σε ένα παρελθόν πολύ μακρινό αποτελεί το Μουσείο Παλαιοντολογίας και Γεωλογίας του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών στην Πανεπιστημιούπολη.
Οι προθήκες του φιλοξενούν απολιθώματα ζώων και φυτών, θαλάσσιους οργανισμούς, θηλαστικά, πραγματικά οστά και αυγά δεινοσαύρων και πλήθος άλλων ευρημάτων από την Ελλάδα και το εξωτερικό.
Η ιστορία του Μουσείου Παλαιοντολογίας και Γεωλογίας του ΕΚΠΑ
Μιλώντας στη LiFO, ο διευθυντής του μουσείου και αναπληρωτής καθηγητής στον τομέα Ιστορικής Γεωλογίας και Παλαιοντολογίας, Γιώργος Λύρας, ανέφερε ότι φέτος το μουσείο συμπληρώνει 120 χρόνια αυτόνομης λειτουργίας. Η ιστορία του ξεκινά ακόμα πιο παλιά, το 1858, όταν δημιουργήθηκε ως τμήμα του Φυσιογραφικού Μουσείου του Πανεπιστημίου Αθηνών.
«Η αξία του μουσείου έγκειται στις μοναδικές συλλογές του. Φιλοξενεί περισσότερα από 100.000 απολιθώματα, ανάμεσα στα οποία περιλαμβάνονται απολιθώματα ζώων και φυτών από ολόκληρη την Ελλάδα, καλύπτοντας περισσότερα από 300 εκατομμύρια χρόνια της γεωλογικής ιστορίας της χώρας».
«Καθώς η επιστήμη εξελισσόταν και εξειδικευόταν στην Ελλάδα, το αρχικό Φυσιογραφικό Μουσείο διαχωρίστηκε σταδιακά σε επιμέρους εξειδικευμένα μουσεία. Έτσι, το 1906 ξεκίνησε η αυτόνομη πορεία του Μουσείου Παλαιοντολογίας και Γεωλογίας. Αρχικά στεγάστηκε σε κτίριο στη γωνία των οδών Ακαδημίας και Σίνα, στο κέντρο της Αθήνας, ενώ από το 1981 βρίσκεται στην Πανεπιστημιούπολη, στο κτίριο της Σχολής Θετικών Επιστημών, όπου λειτουργεί μέχρι σήμερα».
Αποτελεί το αρχαιότερο και πλουσιότερο σε παλαιοντολογικά ευρήματα μουσείο της Ελλάδας, τονίζει ο κ. Λύρας. Οι συλλογές του περιλαμβάνουν χιλιάδες απολιθώματα και γεωλογικά δείγματα από την Ελλάδα και το εξωτερικό. Πολλά από αυτά προέρχονται από διδακτορικές και μεταπτυχιακές έρευνες, από συστηματικές και σωστικές παλαιοντολογικές ανασκαφές, καθώς και από αγορές ή ανταλλαγές με άλλα ιδρύματα.
Παράλληλα, εκεί φυλάσσονται ιστορικό εκπαιδευτικό υλικό και αντικείμενα που συνδέονται με την ιστορία του Τμήματος Γεωλογίας και Γεωπεριβάλλοντος του ΕΚΠΑ.
«Το μουσείο έχει πολλαπλό ρόλο. Υποστηρίζει την εκπαίδευση των προπτυχιακών και μεταπτυχιακών φοιτητών, ενισχύει την επιστημονική έρευνα, πραγματοποιεί σωστικές και συστηματικές ανασκαφές για τη διάσωση και μελέτη απολιθωμάτων, εμπλουτίζει και συντηρεί τις συλλογές του, παρέχει επιστημονική υποστήριξη σε δημόσιους και κρατικούς φορείς και συμβάλλει στη διάδοση της επιστημονικής γνώσης στο ευρύ κοινό».
Τα εκθέματα του μουσείου
Στον εκθεσιακό χώρο ξεχωρίζουν τρεις μεγάλες συλλογές: η συλλογή του Πικερμίου, η συλλογή της Μεγαλόπολης και η συλλογή των νησιωτικών ζώων.
Τα απολιθώματα του Πικερμίου Αττικής έχουν ηλικία περίπου 7 εκατομμυρίων ετών. «Εδώ εκτίθενται απολιθώματα από ρινόκερους, καμηλοπαρδάλεις, μαχαιρόδοντα αιλουροειδή, ύαινες, αντιλόπες, ιππάρια, μαστόδοντες και πολλά ακόμη ζώα», εξηγεί ο κ. Λύρας.
Εκείνη την εποχή η Αττική δεν είχε τη σημερινή της μορφή: ήταν μια εκτεταμένη σαβάνα με ανοιχτές χορτολιβαδικές εκτάσεις και αραιή δενδρώδη βλάστηση. Ιδιαίτερα εντυπωσιακό είναι το ομοίωμα μιας γιγάντιας χελώνας μήκους περίπου 2,5 μέτρων, η οποία ζούσε στην Αττική εκείνη την περίοδο.
Η δεύτερη μεγάλη συλλογή προέρχεται από τη Μεγαλόπολη Αρκαδίας και περιλαμβάνει απολιθώματα ηλικίας περίπου 500.000 ετών. Τα εκθέματα περιλαμβάνουν ελέφαντες, ιπποπόταμους, ρινόκερους, ελάφια και άλλα μεγάλα θηλαστικά που ζούσαν στην περιοχή, όταν αυτή καλυπτόταν από εκτεταμένα δάση. Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα εκθέματα είναι ο σκελετός ενός απολιθωμένου ελέφαντα: τα οστά του έχουν τοποθετηθεί στο δάπεδο σε ανατομική θέση, όπως ακριβώς βρέθηκαν κατά την ανασκαφή.
Το Πανεπιστήμιο Αθηνών διαθέτει τη μεγαλύτερη συλλογή απολιθωμάτων νησιωτικών ζώων στην Ελλάδα, κάτι που δείχνει ότι τα ζώα που ζούσαν στα νησιά πριν από την άφιξη του ανθρώπου εξελίχθηκαν με μοναδικό τρόπο.
Τα μεγάλα θηλαστικά, όπως οι ελέφαντες, οι ιπποπόταμοι και τα ελάφια, μίκρυναν πολύ. Αντίθετα, μικρόσωμα ζώα, όπως τα ποντίκια, εξελίχθηκαν σε γιγάντιες μορφές. Το φαινόμενο αυτό είναι γνωστό ως νησιωτισμός ή νησιωτικός νανισμός και γιγαντισμός.
Η παρουσίαση αυτών των ζώων γίνεται πάνω σε μια μακέτα νησιού. Εκεί ο επισκέπτης μπορεί να δει την αναπαράσταση ενός νάνου ελέφαντα της Τήλου, τον σκελετό ενός νάνου ελαφιού από την Κρήτη και τον σκελετό ενός νάνου ιπποπόταμου από την Κύπρο. Γύρω από τη μακέτα υπάρχουν προθήκες με πολλά ακόμη απολιθώματα νησιωτικών ζώων.
Εκτός από αυτές τις τρεις συλλογές, το μουσείο παρουσιάζει εκθέματα που αφορούν τους δεινόσαυρους, την εξέλιξη του ανθρώπου και τα ασπόνδυλα θαλάσσια ζώα, καθώς και πολλά ακόμη εκθέματα της παλαιοντολογίας και της γεωλογίας.
Η σημασία του μουσείου
«Η αξία του μουσείου έγκειται στις μοναδικές συλλογές του. Φιλοξενεί περισσότερα από 100.000 απολιθώματα, ανάμεσα στα οποία περιλαμβάνονται απολιθώματα ζώων και φυτών από ολόκληρη την Ελλάδα, καλύπτοντας περισσότερα από 300 εκατομμύρια χρόνια της γεωλογικής ιστορίας της χώρας. Παράλληλα, διαθέτει δείγματα από το εξωτερικό, καθώς και αντικείμενα που αποτυπώνουν την ιστορία της γεωλογικής έρευνας που εκπονείται στο Πανεπιστήμιο Αθηνών», επισημαίνει ο κ. Λύρας.
«Οι επισκέπτες μπορούν να δουν μόνο ένα μικρό, αλλά αντιπροσωπευτικό μέρος αυτών των συλλογών. Ωστόσο, έχουν την ευκαιρία να παρατηρήσουν από κοντά τα πραγματικά απολιθώματα και, σε ορισμένες περιπτώσεις, ακόμη και να τα αγγίξουν. Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό, γιατί το μουσείο αποτελεί έναν από τους λίγους χώρους όπου μπορεί κανείς να έρθει σε άμεση επαφή με αυθεντικά τεκμήρια. Για παράδειγμα, όλοι γνωρίζουν τους δεινόσαυρους μέσα από βιβλία, ταινίες ή ψηφιακές αναπαραστάσεις. Στο Μουσείο Παλαιοντολογίας και Γεωλογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών, όμως, οι επισκέπτες μπορούν να δουν από κοντά πραγματικά απολιθώματα δεινοσαύρων. Και αυτό είναι κάτι που δεν προσφέρεται σε κανένα άλλο μουσείο της χώρας».
Σχέδια για την απόκτηση νέων εκθεμάτων και την παρουσίαση σημαντικών παλαιοντολογικών ευρημάτων
«Κατά τα πρώτα χρόνια λειτουργίας του, το μουσείο δεν διέθετε μια σαφώς διαμορφωμένη συλλεκτική πολιτική. Συνέλεγαν ό,τι μπορούσαν. Οι συλλογές εμπλουτίζονταν τόσο με απολιθώματα από την Ελλάδα όσο και με δείγματα που αποκτιούνταν μέσω αγορών ή ανταλλαγών με ιδρύματα του εξωτερικού».
Όπως διευκρινίζει ο κ. Λύρας, σήμερα η συλλεκτική πολιτική του μουσείου είναι πολύ πιο συγκεκριμένη και συνδέεται άμεσα με την ερευνητική δραστηριότητα του πανεπιστημίου. Οι συλλογές του είναι κατά βάση ερευνητικές και αποτελούν τα τεκμήρια της επιστημονικής δραστηριότητας των καθηγητών και των φοιτητών του Τμήματος Γεωλογίας και Γεωπεριβάλλοντος. Στο πλαίσιο αυτό, οι συλλογές του μουσείου εμπλουτίζονται συνεχώς με νέα ευρήματα που προέρχονται από τις παλαιοντολογικές ανασκαφές και τις γεωλογικές έρευνες υπαίθρου που πραγματοποιούν οι ερευνητικές ομάδες του τμήματος. Πολλά από αυτά τα δείγματα χρησιμοποιούνται αρχικά για επιστημονική μελέτη και ακολούθως εντάσσονται στις συλλογές του μουσείου.
Οι δράσεις του μουσείου για νέους και μαθητές
«Κάθε χρόνο το μουσείο υποδέχεται χιλιάδες μαθητές από σχολεία της Αττικής, αποτελώντας έναν σημαντικό χώρο εξοικείωσης των νέων με την Παλαιοντολογία», σημείωσε ο διευθυντής του Μουσείου. Οι σχολικές επισκέψεις συνοδεύονται από οργανωμένα εκπαιδευτικά προγράμματα, τα οποία είναι προσαρμοσμένα στις μικρότερες ηλικιακές ομάδες των μαθητών. Οι μαθητές του λυκείου έχουν τη δυνατότητα να επισκεφθούν τους χώρους του Εργαστηρίου Ιστορικής Γεωλογίας και Βιογεωεπιστημών, «αποκτώντας άμεση εικόνα της ερευνητικής διαδικασίας και των εργαστηριακών μεθόδων της Παλαιοντολογίας».
«Φέτος, σε συνεργασία με τους φοιτητές του Προγράμματος Μεταπτυχιακών Σπουδών “Μουσειολογία”, σχεδιάστηκε ένα νέο εκπαιδευτικό πρόγραμμα με στόχο να γίνει η παλαιοντολογία ακόμη πιο προσιτή και ελκυστική στο μαθητικό κοινό. Παράλληλα, το προσεχές φθινόπωρο το μουσείο θα συμμετάσχει στον 10ο Μαθητικό Διαγωνισμό που διοργανώνει το Μουσείο Ιστορίας του Πανεπιστημίου Αθηνών. Μέσα από τη δράση αυτή, οι μαθητές θα έχουν την ευκαιρία να διερευνήσουν τον ρόλο ενός πανεπιστημιακού μουσείου στην εξέλιξη της επιστήμης στο Πανεπιστήμιο Αθηνών».
Οι μεγαλύτερες προκλήσεις του μουσείου και η φιλοξενία ενός τυραννόσαυρου
«Μία από τις σημαντικότερες προκλήσεις είναι η συνολική αναδιαμόρφωση της μόνιμης έκθεσης, ώστε να ανταποκρίνεται στις σύγχρονες μουσειολογικές πρακτικές. Κεντρικό ρόλο σε αυτή την προσπάθεια θα έχουν οι συναρμολογημένοι σκελετοί απολιθωμένων ζώων. Ήδη από τον 19ο αιώνα είχε αναγνωριστεί η σημασία της παρουσίασης συναρμολογημένων σκελετών. Άλλωστε, οι περισσότεροι άνθρωποι, όταν σκέφτονται ένα Μουσείο Παλαιοντολογίας, φαντάζονται σκελετούς δεινοσαύρων, μαμούθ και άλλων προϊστορικών ζώων. Δυστυχώς, μέχρι πρόσφατα αυτό δεν ήταν εφικτό στο μουσείο μας».
Όπως διευκρινίζει ο κ. Λύρας, οι μοναδικοί συναρμολογημένοι σκελετοί που υπήρχαν ήταν τρεις, «τους οποίους κατασκεύασα ο ίδιος όταν ήμουν ακόμη φοιτητής». Σήμερα, όμως, στόχος του μουσείου είναι να δημιουργηθεί μια νέα γενιά εντυπωσιακών εκθεμάτων με τη συναρμολόγηση σκελετών είτε από αυθεντικά απολιθώματα, όπου αυτό είναι δυνατό, είτε από αντίγραφα.
Ο πρώτος σκελετός που θα συναρμολογηθεί στο μουσείο θα είναι ενός τυραννόσαυρου (Tyrannosaurus rex), ο οποίος θα κατασκευαστεί από αντίγραφα οστών. «Πρόκειται για τη συνήθη πρακτική των μουσείων παγκοσμίως, καθώς ένας αυθεντικός σκελετός του είδους είναι εξαιρετικά σπάνιος και η αξία του μπορεί να ξεπεράσει τα 30 εκατομμύρια ευρώ».
Ο σκελετός θα πλαισιωθεί από αυθεντικά απολιθώματα που ήδη διαθέτει το μουσείο, όπως οστά, πατημασιές και αυγά δεινοσαύρων, καθώς και απολιθωμένα φυτά της ίδιας γεωλογικής περιόδου. Στη συνέχεια σχεδιάζεται η συναρμολόγηση κι άλλων χαρακτηριστικών απολιθωμένων ζώων, π.χ. ενός προϊστορικού ελέφαντα και ενός ρινόκερου· έτσι αναδεικνύεται ο πλούτος των συλλογών του μουσείου.
Προτεραιότητα αποτελεί, βέβαια, και το άνοιγμα του μουσείου στο ευρύτερο κοινό. «Σήμερα, το περιορισμένο ωράριο λειτουργίας αποτελεί έναν από τους βασικούς ανασταλτικούς παράγοντες για την αύξηση της επισκεψιμότητας», υπογραμμίζει ο κ. Λύρας. «Σύντομα η αξιοποίηση αυτού του μουσείου, όπως και των υπόλοιπων του Πανεπιστημίου Αθηνών, θα υλοποιηθεί από την Εταιρεία Αξιοποίησης και Διαχείρισης της Περιουσίας του Πανεπιστημίου Αθηνών. Η μετάβαση αυτή αναμένεται να δημιουργήσει νέες δυνατότητες για την προβολή του μουσείου και την ανάπτυξη νέων πρακτικών που θα το καταστήσουν ακόμη πιο προσιτό και ελκυστικό στο γενικό κοινό».
Μία ακόμα σημαντική πρόκληση είναι η επαναλειτουργία της Συλλογής Φυσικής Ιστορίας Βρίσας-Λέσβου, γιατί το 2017, μετά τον καταστροφικό σεισμό, το μουσείο όπου στεγαζόταν καταστράφηκε, επισημαίνει ο κ. Λύρας. Στο πλαίσιο της ενίσχυσης της εξωστρέφειάς του, το μουσείο λειτουργεί επίσης τη μονάδα στον δήμο Δυτικής Λέσβου, που ιδρύθηκε το 1998. Ωστόσο, φέτος το Πανεπιστήμιο Αθηνών εγκαινίασε ένα εκθετηρίου στην παραλία των Βατερών, που θα λειτουργεί ως ένα είδος ανοιχτού μουσείου. «Η λειτουργία του εκθετηρίου αποτελεί ουσιαστικό βήμα στην υλοποίηση του στρατηγικού σχεδίου για την επαναλειτουργία της Συλλογής Φυσικής Ιστορίας της Βρίσας».
Το μέλλον του μουσείου
«Στόχος μας είναι το Μουσείο Παλαιοντολογίας και Γεωλογίας να αποκτήσει μια σύγχρονη, ανανεωμένη μόνιμη έκθεση, η οποία θα ανταποκρίνεται στις σύγχρονες μουσειολογικές πρακτικές και στις ανάγκες του κοινού».
Σύμφωνα με τον κ. Λύρα, οι νέες τεχνολογίες και οι ψηφιακές εφαρμογές θα έχουν σημαντική θέση στην επίτευξη του συγκεκριμένου στόχου, λειτουργώντας υποστηρικτικά και εμπλουτίζοντας την εμπειρία του επισκέπτη.
«Ωστόσο, στο επίκεντρο της έκθεσης θα βρίσκονται πάντοτε τα αυθεντικά αντικείμενα. Το μουσείο είναι ο μόνος χώρος όπου μπορεί να τα δει κανείς. Τίποτα δεν μπορεί να υποκαταστήσει αυτή την εμπειρία».
