Πριν από μισό αιώνα, η Νορβηγική Επιτροπή Νόμπελ απένειμε το κορυφαίο βραβείο στον κόσμο σε έναν εξαίρετο επιστήμονα, τον δρα Ντάνιελ Κάρλτον Γκαϊντούσεκ, για την έρευνά του πάνω στη νευροεκφυλιστική νόσο κούρου, η οποία ήταν ενδημική σε περιοχές της Παπούα Νέα Γουινέα.
Ο 53χρονος, τότε, σλοβακικής καταγωγής Αμερικανός, απόφοιτος του Χάρβαρντ και του Κολούμπια με ειδίκευση στην Παιδιατρική και την Ιολογία, θεωρούνταν αυθεντία στον τομέα του.
Ξεκίνησε να ασχολείται με την «εξωτική» αυτή ασθένεια ήδη από τις αρχές της δεκαετίας του ’50, οπότε άρχισε τα ταξίδια σε αυτό το τεράστιο τροπικό νησί της Ωκεανίας με τις εκατοντάδες φυλές και διαλέκτους, το δυτικό τμήμα του οποίου ανήκει σήμερα στην Ινδονησία, ενώ το ανατολικό ανεξαρτητοποιήθηκε από την Αυστραλία το 1975.
Ένα ethnic «οικοτροφείο αρρένων»
Ο Γκαϊντούσεκ απέδειξε ότι η ιογενής αυτή λοίμωξη ήταν μεταδοτική και σχετιζόταν με κανιβαλιστικές πρακτικές. Κατά τις τρεις σχεδόν δεκαετίες της έρευνάς του και έχοντας κερδίσει την εμπιστοσύνη των ντόπιων, έφερε δεκάδες νεαρά παιδιά από την Παπούα και την ευρύτερη νησιωτική περιοχή –σχεδόν όλα τους αγόρια– για να ζήσουν μαζί του στο σπίτι του στο Φρέντερικ του Μέριλαντ. Ο συνολικός αριθμός όσων παιδιών φερόταν να είχε «υιοθετήσει» ανερχόταν σε πάνω από πενήντα – τριάντα έξι από αυτά τα είχε φέρει στην Αμερική. Τα παρουσίαζε ως μέλη μιας μεγάλης οικογένειας με «πατριάρχη» εκείνον, τα φρόντιζε, τα έστελνε σχολείο, τους εξασφάλιζε μέχρι και πανεπιστημιακές σπουδές.
Ο Γκαϊντούσεκ προσπαθούσε να πραγματώσει τις παιδοφιλικές του παρορμήσεις μέσω του κύρους, της θεσμικής του θέσης και με μια αποικιοκρατικής υφής νοοτροπία. Από την άλλη, φαίνεται πως πράγματι βοήθησε αρκετά παιδιά.
Το κτήμα ήταν αρκετά μεγάλο, όπως και το σπίτι, ένα αποικιακό κτίριο του 18ου αιώνα, το οποίο προσέφερε άπλετο χώρο, ανέσεις, και επίσης ήταν απομονωμένο. Κανείς δεν παραξενευόταν, καθώς όλοι πίστευαν ότι η φιλοξενία αυτή σχετιζόταν με την έρευνά του, και κανείς δεν φαινόταν να αμφιβάλλει για τα αλτρουιστικά του αισθήματα σε συνδυασμό με τα ιατρικά και τα ευρύτερα ανθρωπολογικά του ενδιαφέροντα.
Η πραγματικότητα, ωστόσο, για κάποια τουλάχιστον από αυτά τα παιδιά, αποδείχθηκε λίγο διαφορετική: Το πρώτο «καμπανάκι» ήρθε το 1995, με την καταγγελία του John Clayton Harongsemal με καταγωγή από τη Μικρονησία ότι κακοποιήθηκε σεξουαλικά όταν ήταν ακόμα ανήλικος από τον υπεράνω πάσης υποψίας νομπελίστα, ενώ φιλοξενούνταν στο ιδιότυπο «οικοτροφείο» του, πρακτική που συνεχίστηκε επί χρόνια, καθώς έλεγε. Το FBI που ανέλαβε την έρευνα έβαλε τον Harongsemal να τηλεφωνήσει στον πρώην «κηδεμόνα» του και κατέγραψε τη συνομιλία τους. Εκεί ο Γκαϊντούσεκ παραδέχτηκε ότι είχε σεξουαλικές επαφές τόσο με αυτόν όσο και με άλλους φιλοξενούμενούς του, ομολόγησε επίσης απαντώντας σε σχετική του ερώτηση ότι ναι, είναι παιδόφιλος.
Μαθεύτηκε, επιπλέον, ότι ο βραβευμένος ερευνητής είχε κατηγορηθεί και στο παρελθόν από γιο συναδέλφου του στο Εθνικό Ινστιτούτο Υγείας των ΗΠΑ για σεξουαλική κακοποίηση όταν ακόμα ήταν παιδί, ωστόσο η υπόθεση είχε αρχειοθετηθεί ελλείψει ικανών αποδεικτικών στοιχείων. Ας σημειωθεί ότι άλλες επίσημες καταγγελίες από πρώην «τροφίμους» του δεν έγιναν – αντιθέτως, άλλοι έλεγαν τα καλύτερα λόγια γι’ αυτόν και για τις ευκαιρίες που τους έδωσε.
Ο Γκαϊντούσεκ και τα «αγόρια του»
Μπορεί βέβαια ο Γκαϊντούσεκ να μην είχε εκδηλώσει σε όλα αυτά τα παιδιά τις επιθυμίες του, μπορεί πάλι, όπως συμβαίνει συχνά σε ανάλογες περιπτώσεις, τα θύματα να μην μπορούν ή να μη θέλουν να παραδεχτούν ούτε στον ίδιο τον εαυτό τους την αλήθεια για κάποιον άνθρωπο που κατά τα άλλα τα ευεργέτησε και τον οποίον είχαν πολύ ψηλά. Κάποια αρνούνταν τον ίδιο τον χαρακτηρισμό τους ως «θυμάτων», ίσως κιόλας να ένιωσαν υποχρεωμένα να προσφέρουν μια «ανταμοιβή», ακόμα και να συναίνεσαν συνειδητά – κάτι αντίστοιχο είδαμε, τηρουμένων των αναλογιών, στα καθ’ ημάς στην περίπτωση του πατρός Αντωνίου της «Κιβωτού» όπου ενώ κάποιοι νεαροί «ωφελούμενοι» τον κατήγγειλαν, άλλοι τον υποστήριξαν σθεναρά.
Στο ντοκιμαντέρ τού Bosse Lindquist «The genius and the boys», που προβλήθηκε πρώτη φορά το 2009 στο BBC 4, από τους επτά Παπουάνους που παραδέχτηκαν ότι είχαν σεξουαλικές επαφές ως ανήλικοι με τον επιστήμονα, οι τέσσερις είπαν ότι αυτό δεν ήταν κάτι που ένιωσαν να τους ενόχλησε, ενώ οι άλλοι τρεις τις χαρακτήρισαν παραβιαστικές, κακοποιητικές και ντροπιαστικές. Γεγονός είναι ότι κάποια από τα αγόρια αυτά επέστρεψαν μεγαλώνοντας στον τόπο τους και διακρίθηκαν χάρη στην εκπαίδευση που είχαν λάβει. Ήδη από το 1996 η «Washington Post» είχε, όπως διαβάζω, εντοπίσει, μεταξύ άλλων, τον Ivan Mbaginta'o, το πρώτο παιδί που είχε «υιοθετήσει» ο Γκαϊντούσεκ, ο οποίος είχε γίνει επιμελητής μουσείου στην Παπούα Νέα Γουινέα.
Στη Μικρονησία, πάλι, βρήκε τον Arthur Yolwa, που είχε γίνει γιατρός, τον Jesse Raglmar, που κατείχε κυβερνητική θέση, και τον Mathias Maradol, διπλωμάτη στον ΟΗΕ. Αναφέρει, μάλιστα, ότι μερικοί από τους «ωφελούμενους» εμπιστεύθηκαν αργότερα στον Γκαϊντούσεκ τα δικά τους παιδιά και ανίψια. Υπήρξαν εντούτοις και άλλοι οι οποίοι, σύμφωνα με ρεπορτάζ του ABC Pacific, αντιμετωπίστηκαν ως «μάγοι» επειδή, στις ΗΠΑ πια, είχαν υιοθετήσει μια πολύ διαφορετική κουλτούρα.
Μια καταδίκη χωρίς ιδιαίτερες συνέπειες
Το κατεξοχήν ενοχοποιητικό στοιχείο για τον νομπελίστα ήταν οι σημειώσεις που κρατούσε στα ημερολόγιά του. Το 1995, λίγο προτού ο Harongsemal καταγγείλει τον πρώην «κηδεμόνα» του, ο Μαρκ Γκόντεκ, ένας νέος ερευνητής που απασχολούνταν στο εργαστήριο του Γκαϊντούτσεκ, διαβάζοντας τα ημερολόγια του προϊσταμένου του στην Εθνική Βιβλιοθήκη Ιατρικής αντιλήφθηκε ότι κάτι δεν πήγαινε καλά. Πήγε λοιπόν και τα παρέδωσε στη γερουσιαστή του Κάνσας, Νάνσι Κάσενμπαουμ, η οποία προέδρευε τότε στην επιτροπή που εποπτεύει το Εθνικό Ινστιτούτο Υγείας. Στα ημερολόγια αυτά, αν και δεν αναφέρονταν ξεκάθαρα ερωτικές πράξεις, υπήρχαν διάφορες σεξουαλικοποιημένες περιγραφές νεαρών «προστατευόμενών» του και περιγραφές σκηνών όπου υποτίθεται ότι τον φλέρταραν – αυτό ήταν που έδωσε το έναυσμα στο FBI να δράσει. Εν τέλει, τον Απρίλιο του 1996 συνελήφθη με την κατηγορία της αποπλάνησης ανηλίκου. Οι Αρχές ανέφεραν ότι υπήρχαν στοιχεία για τουλάχιστον πέντε περιπτώσεις, αλλά κατηγορίες –δύο συγκεκριμένα– απαγγέλθηκαν μόνο για μία, την αρχική. Ο κατηγορούμενος αποδέχτηκε την ενοχή του και καταδικάστηκε σε 18 μήνες φυλάκιση, από τους οποίους τελικά εξέτισε τους 12 – αν δικαζόταν σήμερα η ποινή θα ήταν, πιθανότατα, πολύ μεγαλύτερη.
Παρά την καταδίκη του αυτή, εξαιτίας της οποίας εγκατέλειψε, όταν αποφυλακίστηκε, τις ΗΠΑ (η ποινή του προέβλεπε και μια πενταετία «υπό επιτήρηση», που του επέτρεπε όμως να ταξιδέψει στο εξωτερικό), ο Γκαϊντούσεκ συνέχισε να απολαμβάνει τιμές και να διαθέτει κύρος στους επιστημονικούς κύκλους. Συνέχισε επίσης να εργάζεται κανονικά, τόσο στο Άμστερνταμ, όπου εγκαταστάθηκε μόνιμα, όσο και στο Τρόμσο της Νορβηγίας, που επισκεπτόταν συχνά. Υπήρχαν, επιπρόσθετα, πολλές ενδείξεις ότι οι παιδοφιλικές του τάσεις ήταν ήδη γνωστές στους κύκλους του, που όμως είτε τις υποβάθμιζαν είτε αδιαφορούσαν, πράγμα που προφανώς οφειλόταν και στο γεγονός ότι επρόκειτο για παιδιά «ιθαγενών» και «ποιος νοιάζεται».
Έτσι μάλλον εξηγείται και το ότι καμία υπηρεσία δεν είχε ενδιαφερθεί να εξακριβώσει τις συνθήκες τόσο της «υιοθεσίας» όσο και της διαβίωσης των πάνω από πενήντα παιδιών που φιλοξενούσε. «Για τα περισσότερα από αυτά τα παιδιά, ανήλικα ή λίγο μεγαλύτερα, ο Γκαϊντούσεκ ήταν ο πρώτος λευκός άνδρας που είχαν δει ποτέ σαν έφτασε στα μέρη τους. Δεν ήξεραν από πού ερχόταν, δεν είχαν καμία πραγματική εμπειρία από τον έξω κόσμο… Ολόκληρο το ερευνητικό του έργο φαίνεται να είχε κίνητρο τις σεξουαλικές του επιθυμίες. Νομίζω ότι ήθελε να μελετήσει “εξωτικούς” πολιτισμούς· επειδή βρισκόταν εκεί, θα μπορούσε να είναι παιδεραστής χωρίς συνέπειες, καθώς εκεί δεν υπήρχε το νομικό πλαίσιο της Δύσης, ούτε η ίδια θρησκευτική παράδοση», γράφει στο «New Yorker» η Ρέιτσελ Αβίβ που ανακίνησε πρόσφατα το θέμα ταξιδεύοντας μέχρι την Παπούα, όπου συνάντησε κάποια ενήλικα, πλέον, από τα εν λόγω άτομα.
Η «τελετουργική ομοφυλοφιλία» σε φυλές της Παπούα και της Μικρονησίας
Είναι γεγονός ότι η διαφορά ηθών και αντιλήψεων, καθώς επίσης και τα διαφορετικά πολιτισμικά πρότυπα μπορούν να δώσουν πολλές αφορμές και προφάσεις. Ήταν άλλωστε ευρέως διαδεδομένη από παλιά στη Δύση η αντίληψη περί της «αχαλίνωτης» ερωτικής ελευθεριότητας των ιθαγενών, γυναικών και ανδρών, στις εξωτικές, «υπανάπτυκτες» χώρες της Ανατολής και του Νότου, οι οποίες παρέπεμπαν σε έναν ιδεατό Παράδεισο πριν από την Πτώση και την «επινόηση» της αιδούς και της ενοχής όπως αυτά αποτυπώνονται στη Βίβλο. Κοντά σε αυτά, ο Γκαϊντούσεκ θα ήταν λογικά ενήμερος για τις «εκτεταμένες πρακτικές σοδομίας» που ανέφεραν Ευρωπαίοι ναυτικοί ήδη από τον 19ο αιώνα και οι οποίες συνδέονταν με τη μύηση των νεότερων αρσενικών μελών κάποιων φυλών στην Παπούα Νέα Γουϊνέα και στη Μελανησία. Στη δεκαετία του ’70, ο Αμερικανός ανθρωπολόγος Γκίλμπερτ Χερντ επισκέφθηκε την επικράτεια των Σιμπάρι στα ανατολικά υψίπεδα της Νέας Γουινέας, όπου κατέγραψε και τεκμηρίωσε μια πρακτική η οποία ήθελε αγόρια προεφηβικής έως εφηβικής ηλικίας να καταπίνουν το σπέρμα ενήλικων άγαμων ομοεθνών τους, ένα έθιμο που πίστευαν ότι ενίσχυε την ανάπτυξη, τον ανδρισμό και την αναπαραγωγική τους ικανότητα.
Αυτό γινόταν στο πλαίσιο μιας ευρύτερης παραδοσιακής τελετουργίας ενηλικίωσης και «κατασκευής» ταυτότητας που περιελάμβανε τη διαμονή σε αποκλειστικά ανδρικά περιβάλλοντα, π.χ. σε μεγάλες καλύβες που ονομάζονταν «οίκοι των ανδρών». Μετά τη δημοσιότητα που έλαβαν αλλά και τις κοινωνικές και πολιτισμικές αλλαγές που επήλθαν στο μεταξύ, οι τελετουργίες αυτές εξέλειψαν προτού εκπνεύσει ο 20ός αιώνας. Έχουν, εντούτοις, διατυπωθεί διαφωνίες ότι επρόκειτο πράγματι για μια ομοφυλοφιλική πρακτική όπως την κατανοούμε σήμερα στη Δύση (ανάλογες διαφωνίες έχουν διατυπωθεί για το πώς εκλαμβανόταν η παιδεραστία στην αρχαία Ελλάδα, για παράδειγμα, αν και μιλάμε για πολύ διαφορετικές ιστορικές, κοινωνικές και πολιτισμικές συνθήκες). Είναι σίγουρα ένα θέμα που «σηκώνει» πολλή συζήτηση.
Αυτοί που έμειναν ξεκρέμαστοι
Σε κάθε περίπτωση, ωστόσο, τίθεται κι εδώ ζήτημα ανηλικότητας και καταχρηστικής άσκησης εξουσίας μέσω κακοποιητικών πρακτικών, είτε αυτές γίνονταν συνειδητά είτε ασυνείδητα. Ο Γκαϊντούσεκ, έπειτα, που χαρακτήριζε στις σημειώσεις του τα αγόρια αυτά «ορχιδέες του ανθρώπινου πολιτισμού», δεν λειτουργούσε σε αυτό το πλαίσιο αλλά προσπαθούσε να πραγματώσει τις παιδοφιλικές του παρορμήσεις μέσω του κύρους, της θεσμικής του θέσης και με μια αποικιοκρατικής υφής νοοτροπία. Από την άλλη, ίσως και για να κατευνάσει τις ενοχές του, καθώς είχε επίγνωση της αδυναμίας του, φαίνεται πως πράγματι βοήθησε αρκετά παιδιά.
Μετά και την καταδίκη του έγινε ακόμα πιο αποκαλυπτικός στις σημειώσεις του αναφορικά με την παιδοφιλία του, φέρεται επιπλέον να ενέκρινε την αιμομιξία. Τον Οκτώβριο του 2008, δύο μήνες προτού πεθάνει, έγραψε στο ημερολόγιό του ότι χωρίς προστάτες δεν θα είχε πετύχει ποτέ τους «στόχους» του, παραθέτοντας ονόματα διακεκριμένων συναδέλφων του που «δεν μπορεί να μη γνώριζαν» για εκείνον (τα γραπτά του ήταν εξάλλου δημόσια προσβάσιμα), ωστόσο δεν έδειχναν να συγκινούνται. Η ιστορία του ενέπνευσε το μυθιστόρημα της Χάνια Γιαναγκιχάρα «Οι άνθρωποι στα δέντρα» (2013).
Όσο για τα ανάμεικτα συναισθήματα που έτρεφαν γι’ αυτόν κάποια τουλάχιστον από τα «παιδιά» του, χαρακτηριστική είναι η περίπτωση του Luwi Ikabala: η Ρέιτσελ Αβίβ βρήκε ημερολόγια που κρατούσε όταν ήταν μαθητής στις ΗΠΑ και κατάφερε να τον βρει στην Παπούα. Ήταν αυτό το παιδί με το οποίο ο νομπελίστας αγαπούσε, καθώς ο Luwi έλεγε, να παίζει το παιχνίδι του «άγριου» που κρύβεται σε μια σπηλιά ενώ εκείνος τον αναζητά. Η σχέση του με τον Γκαϊντούσεκ έδειχνε εξαιρετικά αντιφατική: είχε υπέροχες μνήμες από τη διαμονή του στην Αμερική, ταυτόχρονα όμως είχε να λέει για την εξουσιαστική όσο και κακοποιητική συμπεριφορά που βίωσε: «(Άνθρωποι σαν αυτόν) μας χρησιμοποίησαν όπως ήθελαν και ύστερα μας άφησαν ξεκρέμαστους», δήλωσε στη δημοσιογράφο του «New Yorker».
