Στη Σεούτα, ο θάνατος του Αγιούμπ αποκαλύπτει μια άλλη ιστορία των μαροκινών μεταναστεύσεων… και θέτει ερωτήματα στην Ευρώπη
Chadia Arab μαζί με Hassan Bousetta
Mediapart/ Les blogs - 4 Αυγούστου 2026
Η Chadia Arab είναι γεωγράφος, διευθύντρια έρευνας στο CNRS, Πανεπιστήμιο της Ανζέ· ο Hassan Bousetta είναι αναπληρωτής καθηγητής πολιτικής κοινωνιολογίας, μόνιμος ερευνητής του FNRS (CEDEM, Πανεπιστήμιο της Λιέγης).
Ο Αγιούμπ Μπενίζ ήταν είκοσι εννέα ετών. Έβγαζε το ψωμί του διατηρώντας ένα μικρό κατάστημα πώλησης τάκος στο Μπενί Αγιάτ, στην περιοχή Μπενί Μελάλ-Χενίφρα, 600 χιλιόμετρα μακριά από τη Σεούτα. Κάτοχος απολυτηρίου λυκείου, ανήκε σε αυτή τη μαροκινή νεολαία που, χωρίς να είναι η πιο φτωχή, δυσκολεύεται να μετουσιώσει τις προσπάθειές της σε προοπτικές για το μέλλον. Όπως πολλοί άλλοι, είχε ακούσει τις φήμες που κυκλοφορούσαν στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης: ότι θα ήταν δυνατόν να φτάσει κανείς στη Σεούτα. Έφυγε μαζί με τον μικρότερο αδελφό του. Ο Αγιούμπ πέθανε στη θάλασσα. Ο αδελφός του επέστρεψε αναγκαστικά στο σπίτι του.
Πίσω από τους δεκάδες θανάτους της Σεούτα κρύβονται άλλες τόσες ατομικές πορείες. Ωστόσο, στον ευρωπαϊκό διάλογο, αυτές οι ζωές εξαφανίζονται γρήγορα πίσω από τις εντυπωσιακές εικόνες των "μεταναστευτικών κυμάτων", της "πίεσης στα σύνορα" ή των "επιθέσεων" εναντίον της Ευρώπης. Αυτές οι κατηγορίες λένε ελάχιστα για εκείνες και εκείνους που παίρνουν τον δρόμο της μετανάστευσης. Λένε ακόμη λιγότερα για τους βαθείς μετασχηματισμούς των μαροκινών μεταναστεύσεων κατά τη διάρκεια των τελευταίων δεκαετιών.
Για να κατανοήσει κανείς τι παίχτηκε στη Σεούτα πρέπει απαραίτητα να τοποθετήσει αυτό το επεισόδιο στο πλαίσιο μιας πολύ ευρύτερης ιστορίας. Κι αυτό επειδή οι μαροκινές μεταναστεύσεις προς την Ευρώπη δεν υπήρξαν ποτέ στατικές. Εξελίσσονταν συνεχώς στον ρυθμό των οικονομικών, κοινωνικών και πολιτικών μετασχηματισμών που επηρέασαν τις δύο όχθες της Μεσογείου.
Από την εργατική μετανάστευση στις σύγχρονες μορφές κινητικότητας
Η πρώτη μεγάλη μεταναστευτική περίοδος ξεκινά τη δεκαετία του 1960. Η Ευρώπη της "Ένδοξης Τριακονταετίας" έχει έλλειψη εργατικών χεριών. Οι συμφωνίες πρόσληψης πολλαπλασιάζονται. Χιλιάδες άνδρες εγκαταλείπουν την ύπαιθρο του Υψηλού Άτλαντα, του Σους, του Ριφ ή του Αντι-Άτλαντα για να ενταχθούν στα βελγικά ορυχεία, στα γαλλικά εργοστάσια ή στα ολλανδικά εργοτάξια. Οι μεταναστεύσεις ανταποκρίνονται τότε, πάνω απ' όλα, σε μια ζήτηση για βιομηχανικό εργατικό δυναμικό.
Οι έρευνές μας που διεξάγονται εδώ και πολλά χρόνια στη μεταναστευτική λεκάνη του Μπενί Αγιάτ δείχνουν, ωστόσο, ότι αυτές οι αναχωρήσεις δεν αποτελούσαν ήδη από τότε προϊόν αυτοσχεδιασμού. Βασίζονταν στην οικογενειακή αλληλεγγύη, σε τοπικά δίκτυα και σε συλλογικές στρατηγικές επένδυσης. Πίσω από κάθε αναχώρηση υπήρχε ένα σχέδιο, το οποίο συχνά στηριζόταν από μια ολόκληρη οικογένεια.
Από τη δεκαετία του 1990, μια δεύτερη περίοδος επιβάλλεται σταδιακά. Οι προορισμοί διαφοροποιούνται. Η Ισπανία και η Ιταλία γίνονται νέοι πόλοι έλξης. Οι τομείς της γεωργίας, των κατασκευών, των ξενοδοχείων ή των υπηρεσιών προσλαμβάνουν μια νέα γενιά Μαροκινών εργαζομένων. Ταυτόχρονα, η σταδιακή αυστηροποίηση των ευρωπαϊκών μεταναστευτικών πολιτικών κάνει τα περάσματα πιο επικίνδυνα. Είναι η εποχή που κυριαρχείι η φιγούρα του harrag, αυτού που "καίει" τα σύνορα όσο και τα έγγραφα.
Σήμερα, μια τρίτη περίοδος βρίσκεται σε εξέλιξη. Το Μαρόκο έχει γίνει ταυτόχρονα χώρα μετανάστευσης, διέλευσης και υποδοχής. Κατέχει επίσης κεντρική θέση στην ευρωπαϊκή πολιτική εξωτερίκευσης του ελέγχου των συνόρων. Αλλά, κυρίως, τα μεταναστευτικά προφίλ μετασχηματίζονται. Οι νεαροί υποψήφιοι για αναχώρηση είναι συχνά κάτοχοι υψηλότερων τίτλων σπουδών από τους παλαιότερους, περισσότερο συνδεδεμένοι με τα ψηφιακά δίκτυα, πιο ευκίνητοι και πιο ανοιχτοί σε πολλαπλούς προορισμούς. Η Ευρώπη δεν αποτελεί πια τον μοναδικό ορίζοντα. Ο Καναδάς, οι χώρες του Κόλπου ή ορισμένες ασιατικές οικονομίες εντάσσονται πλέον στις στρατηγικές κινητικότητάς τους.
Μια σταθερά παραμένει ωστόσο: σε αυτές τις τρεις γενιές, οι μετανάστες δεν είναι ποτέ απλά παθητικά θύματα των περιστάσεων ή των διακινητών. Διαμορφώνουν σχέδια, αξιολογούν κινδύνους, συγκεντρώνουν πόρους και παίρνουν αποφάσεις. Οι μορφές αυτής της αυτόνομης δράσης εξελίσσονται με την πάροδο του χρόνου.
Ο Αγιούμπ, ο Μπαντρ και οι άλλοι, ή το τέλος των στερεοτύπων για τις μαροκινές μεταναστεύσεις
Η πορεία του Αγιούμπ εκφράζει αυτή την πραγματικότητα. Ο άνδρας αυτός δεν ήταν κάποιος που είχε εγκαταλείψει το σχολείο ούτε μόνιμος υποψήφιος για αναχώρηση. Το μεταναστευτικό του εγχείρημα προέκυψε από τον συνδυασμό πραγματικών οικονομικών δυσκολιών και της διασποράς φημών στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, οι οποίες άφηναν να εννοηθεί ότι η διέλευση προς τη Σεούτα ήταν προσωρινά εφικτή.
Η διαδρομή του Μπαντρ αποκαλύπτει μια άλλη πλευρά αυτών των νέων μεταναστεύσεων. Σε ηλικία 21 ετών και κάτοχος πτυχίου στη νοσηλευτική, μαθαίνει γερμανικά για να ανταποκριθεί στις ανάγκες προσλήψεων του τομέα της υγείας στη Γερμανία. Αφού εισέπραξε πολυάριθμες απορρίψεις αιτήσεων στο Μαρόκο, αναπροσανατολίζει το σχέδιό του προς την Ιταλία, όπου ένας φίλος τον συμβουλεύει να εκπαιδευτεί στην κομμωτική, ένα επάγγελμα που επίσης παρουσιάζει ζήτηση. Η οικογένειά του δέχεται να επενδύσει σχεδόν 11.000 ευρώ για να χρηματοδοτήσει τη σύμβαση εργασίας του και τις διοικητικές διαδικασίες. Η πορεία του δείχνει μια αξιοσημείωτη ικανότητα προσαρμογής: αναδιαμορφώνει την κατάρτισή του, αναπτύσσει νέες δεξιότητες και κατευθύνει τις επιλογές του με βάση τις ευκαιρίες που προσφέρουν οι ευρωπαϊκές αγορές εργασίας.
Αυτές οι πορείες και όλες οι άλλες που έχουμε μελετήσει αποδομούν τις πιο διαδεδομένες αναπαραστάσεις των σύγχρονων μεταναστεύσεων. Δείχνουν νέους που εκπαιδεύονται, επενδύουν στο μέλλον τους, κινητοποιούν τα δίκτυά τους και επεξεργάζονται σύνθετες στρατηγικές κινητικότητας. Δεν επιδιώκουν μόνο να ξεφύγουν από οικονομικές δυσκολίες. Προσδοκούν σε μια ζωή που ελπίζουν ότι θα είναι πιο αυτόνομη, πιο ανοιχτή και πιο αξιοπρεπής. Για να χρησιμοποιήσουμε τα λόγια της κοινωνιολόγου Leïla Bouasria, επιζητούν πάνω απ' όλα να γίνουν πλήρως bnadem (κυριολεκτικά γιοι του Αδάμ), δηλαδή ολοκληρωμένα όντα, που θα έππρεπε να τους αναγνωρίζεται η αξιοπρέπεια και η ικανότητα να επιλέγουν το δικό τους πεπρωμένο.
Αυτές οι διαδρομές μάς καλούν με αυτόν τον τρόπο να μετατοπίσουμε το βλέμμα μας. Δείχνουν λιγότερο μια ρήξη και περισσότερο έναν βαθύ μετασχηματισμό των μαροκινών μεταναστεύσεων. Όπως οι παλαιότεροί τους που έφυγαν για να εργαστούν στα βελγικά ορυχεία ή στα γαλλικά εργοστάσια, επιστρατεύουν τους πόρους που διαθέτουν για να χτίσουν το μέλλον τους. Αυτό που έχει αλλάξει δεν είναι τόσο η προσδοκία για κινητικότητα, όσο οι δεξιότητες που ενεργοποιούνται, οι ορίζοντες που εξετάζονται και το πολιτικό πλαίσιο μέσα στο οποίο παίρνουν σάρκα και οστά αυτά τα σχέδια. Υπενθυμίζουν επίσης ότι η διεθνής κινητικότητα δεν προκύπτει μόνο από τη φτώχεια ή την απελπισία, αλλά εξίσου από τη διεύρυνση των ατομικών προσδοκιών σε κοινωνίες που βρίσκονται και οι ίδιες σε πλήρη μετασχηματισμό.
Σεούτα, ο καθρέφτης των ευρωπαϊκών αντιφάσεων
Ακριβώς υπό το πρίσμα αυτού του μετασχηματισμού μπορούμε πλέον να ερμηνεύσουμε με άλλο τρόπο την κρίση της Σεούτας. Η κρίση απαιτεί πράγματι μια αλλαγή οπτικής. Αυτό που εκ πρώτης όψεως εμφανίζεται ως μια ανθρωπιστική τραγωδία αποτελεί ταυτόχρονα και έναν δείκτη. Τα γεγονότα της Σεούτας δεν λένε κάτι μόνο για τις μαροκινές μεταναστεύσεις· αποκαλύπτουν επίσης τα όρια των κατηγοριών με τις οποίες η Ευρώπη συνεχίζει να αντιλαμβάνεται τη νότια γειτονιά της.
Την ίδια στιγμή, η Ευρώπη εισέρχεται σε μια περίοδο όπου η δημογραφική γήρανση, οι ελλείψεις εργατικού δυναμικού σε ορισμένους τομείς που βρίσκονται υπό πίεση (ιδίως στη γεωργία και στη φροντίδα των ατόμων) καθώς και η ανασύνθεση των συσχετισμών ισχύος γύρω από τη Μεσόγειο καθιστούν όλο και πιο δύσκολη τη διατήρηση μιας αποκλειστικά αμυντικής προσέγγισης της μετανάστευσης. Οι οικονομικές, δημογραφικές και γεωπολιτικές επιταγές διαμορφώνουν σταδιακά μια πραγματικότητα που δεν συμπίπτει πλέον με τις κυρίαρχες κατηγορίες του δημόσιου διαλόγου.
Η Ευρώπη προ των ευθυνών της
Δεν τίθεται προφανώς ζήτημα άρνησης των προκλήσεων που συνεπάγεται η σύγχρονη μετανάστευση. Τα κράτη έχουν την ευθύνη να ελέγχουν τα σύνορά τους, να καταπολεμούν τα εγκληματικά δίκτυα που εκμεταλλεύονται όσους αναζητούν καταφύγιο έξω από τη χώρα τους και να εγγυώνται την εμπιστοσύνη των πολιτών στις δημόσιες πολιτικές. Όμως, αυτή η απαίτηση για έλεγχο δεν μπορεί να αποτελέσει από μόνη της ένα πολιτικό σχέδιο. Μακροπρόθεσμα, καμία μεταναστευτική πολιτική δεν μπορεί να είναι βιώσιμη εάν αγνοεί τις οικονομικές, δημογραφικές και γεωπολιτικές δυναμικές που καθιστούν τις κινητικότητες όχι μόνο εφικτές, αλλά συχνά αναγκαίες.
Η Σεούτα μάς καλεί, επομένως, λιγότερο να υπερασπιστούμε ένα σύνορο και περισσότερο να επανεξετάσουμε τη λειτουργία ενός ευρωμεσογειακού χώρου, του οποίου οι αλληλεξαρτήσεις έχουν ήδη καταστεί δομικές. Αυτό προϋποθέτει το άνοιγμα περισσότερων νόμιμων μεταναστευτικών οδών, την ενθάρρυνση της κυκλοφορίας των δεξιοτήτων, την ενίσχυση των συνεργασιών και την οικοδόμηση με τις χώρες του Μαγκρέμπ μιας σχέσης που θα βασίζεται λιγότερο στην αποκλειστική λογική του ελέγχου και της υπεργολαβίας και περισσότερο σε εκείνη μιας στρατηγικής εταιρικής σχέσης.
Γιατί κρίσεις όπως αυτή της Σεούτας δεν θα εξαφανιστούν με μερικά επιπλέον χιλιόμετρα φραγμών ή συρματοπλεγμάτων. Θα συνεχίσουν να επαναλαμβάνονται για όσο διάστημα η πολιτική επιμένει να αγνοεί τους βαθείς μετασχηματισμούς της γειτονιάς μας. Το διακύβευμα, επομένως, δεν αφορά αποκλειστικά τη μετανάστευση και την ασφάλεια. Είναι επίσης ανθρώπινο και γεωπολιτικό. Το ζήτημα είναι αν η Ευρώπη θα προτιμήσει να αντιδράσει σε αυτές τις ανακατατάξεις με την αυτοαπομόνωση ή με τον σχεδιασμό μιας νέας ευρωμεσογειακής φιλοδοξίας, βασισμένης στην αναγνώριση αλληλεξαρτήσεων που έχουν καταστεί μη αναστρέψιμες.
Δείτε ακόμα στο Αλμανάκ:
Διασχίζοντας τη Μεσόγειο
