Ράτκο Μλάντιτς: ο θάνατος ενός καταδικασμένου εγκληματία πολέμου, η επιβίωση μιας ιδεολογίας
Sonja Biserko
Ici et Ailleurs, association pour une philosophie nomade
Βελιγράδι, 28 Αυγούστου 2026
Δεν προκαλεί καμία εντύπωση ο θάνατος του Ράτκο Μλάντιτς. Αυτό που είναι βαθύτατα ανησυχητικό, αντίθετα, είναι η αντίδραση που προκάλεσε ο θάνατός του — ιδιαίτερα στους κόλπους ενός τμήματος της πολιτικής, διανοητικής και κοινωνικής ελίτ της Σερβίας, συμπεριλαμβανομένων ορισμένων τομέων του φοιτητικού κινήματος. Οι εκκλήσεις για κρατική κηδεία, οι μεσίστιες σημαίες και η δημόσια δοξολογία του Μλάντιτς αποκαλύπτουν ότι ο θάνατός του δεν αντιμετωπίζεται απλώς ως ο θάνατος ενός καταδικασμένου εγκληματία πολέμου. Αντίθετα, χρησιμοποιείται από ορισμένους ως μια ευκαιρία για να αναζωπυρωθεί και να επιβεβαιωθεί εκ νέου ο μύθος του Μλάντιτς ως εθνικού ήρωα.
Ο θάνατός του φανέρωσε έτσι κάτι πολύ πιο βαθύ: η Σερβία δεν συμβιβάστηκε ποτέ πραγματικά με την ήττα των πολιτικών που οδήγησαν στους πολέμους της δεκαετίας του 1990, ούτε με τις συνέπειές τους. Αντί να εξετάσει κριτικά αυτές τις πολιτικές, την ευθύνη που απορρέει από αυτές και το τεράστιο ανθρώπινο και πολιτικό κόστος που προκάλεσαν, ένα σημαντικό μέρος της σερβικής κοινωνίας συνεχίζει να εμμένει σε ένα αφήγημα στο οποίο οι πόλεμοι παρουσιάζονται ως μια ιστορική αδικία εις βάρος των Σέρβων, ενώ εκείνοι που τους διεξήγαγαν παρουσιάζονται ως άνθρωποι που "πολέμησαν για την ελευθερία του σερβικού λαού".
Αυτή η ιδεολογία δεν εξαφανίστηκε ούτε με τον Σλόμπονταν Μιλόσεβιτς, ούτε με τις αποφάσεις του Διεθνούς Ποινικού Δικαστηρίου για την πρώην Γιουγκοσλαβία. Επιβίωσε τόσο από τον έναν όσο και από το άλλο. Η αντίδραση στον θάνατο του Μλάντιτς αποδεικνύει ότι παραμένει βαθιά ριζωμένη στην πολιτική και κοινωνική συνείδηση της Σερβίας και συνεχίζει να διαμορφώνει τον τρόπο με τον οποίο ένα σημαντικό μέρος της κοινωνίας αντιλαμβάνεται το πρόσφατο παρελθόν του.
Αυτό που είναι ιδιαίτερα ανησυχητικό είναι ότι αυτό το αφήγημα βρίσκει απήχηση σε ένα τμήμα της νέας γενιάς, η οποία ωστόσο θεωρεί τον εαυτό της φορέα της δημοκρατικής αλλαγής. Αυτό αποκαλύπτει πόσο βαθιά ριζωμένα παραμένουν τα εθνικιστικά πρότυπα σκέψης και πόσο ανολοκλήρωτη παραμένει η προσπάθεια της Σερβίας να αναμετρηθεί με το παρελθόν της. Μια πολιτική αλλαγή δεν μπορεί από μόνη της να αποτελέσει δημοκρατικό μετασχηματισμό, εάν τα ιδεολογικά θεμέλια του προηγούμενου καθεστώτος παραμένουν άθικτα.
Η Σερβία δεν μπορεί να διαμορφώσει μια σταθερή δημοκρατική ταυτότητα χωρίς να αναγνωρίσει ότι οι πόλεμοι της δεκαετίας του 1990 δεν ήταν το απλό αποτέλεσμα εξωτερικών περιστάσεων ή μιας ιστορικής αδικίας, αλλά και η συνέπεια πολιτικών που ασκήθηκαν από το Βελιγράδι με στόχο τον επανακαθορισμό των συνόρων και της πολιτικής θέσης των Σέρβων εντός της πρώην Γιουγκοσλαβίας. Ένας πραγματικός εκδημοκρατισμός απαιτεί επομένως κάτι περισσότερο από μια αλλαγή κυβέρνησης. Απαιτεί μια θεμελιώδη ρήξη με την ιδεολογία που δικαιολόγησε τον πόλεμο, την εδαφική επέκταση και τη βία στο όνομα του σερβικού έθνους.
Το κρισιμότερο ζήτημα που προκύπτει από τον θάνατο του Μλάντιτς δεν είναι το τι είδους κηδεία θα έχει, αλλά τι φανερώνει η εξύμνησή του για την κοινωνία που απομένει. Ένας εγκληματίας πολέμου μπορεί να πεθάνει, ενώ η ιδεολογία που τον μετέτρεψε σε ήρωα επιβιώνει. Αυτή είναι η πραγματική πρόκληση που η Σερβία συνεχίζει να αντιμετωπίζει.
*
Η Sonja Biserko είναι Σέρβα ακτιβίστρια για τα ανθρώπινα δικαιώματα και πρώην διπλωμάτης. Είναι ευρύτερα γνωστή ως η ιδρύτρια και πρόεδρος της Επιτροπής Ελσίνκι για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα στη Σερβία. Εργάστηκε για πάνω από 20 χρόνια ως διπλωμάτης της πρώην Γιουγκοσλαβίας. Παραιτήθηκε το 1991 ως ένδειξη διαμαρτυρίας για την εθνικιστική πολιτική του Σλόμπονταν Μιλόσεβιτς. Έχει αφιερώσει τη ζωή της στην καταγραφή των εγκλημάτων πολέμου των πολέμων της δεκαετίας του 1990 (όπως η γενοκτονία της Σρεμπρένιτσα), στην προάσπιση των δικαιωμάτων των μειονοτήτων και στην προώθηση του διαλόγου μεταξύ Σέρβων και Αλβανών. Λόγω του κύρους της, διορίστηκε το 2013 από τον ΟΗΕ ως μέλος της ειδικής επιτροπής έρευνας για τα ανθρώπινα δικαιώματα στη Βόρεια Κορέα. Το 2005 ήταν ανάμεσα στις 1.000 γυναίκες που προτάθηκαν συλλογικά για το Νόμπελ Ειρήνης.
Ο Ratko Mladić ήταν Σερβοβόσνιος στρατιωτικός ηγέτης και αρχηγός του στρατού της Σερβικής Δημοκρατίας της Βοσνίας (Republika Srpska) κατά τη διάρκεια του πολέμου στη Βοσνία (1992–1995). Έγινε παγκοσμίως γνωστός με το προσωνύμιο "Χασάπης της Βοσνίας" λόγω των αποτρόπαιων εγκλημάτων που διέπραξαν οι δυνάμεις του υπό την καθοδήγησή του. Πέθανε στις 27 Αυγούστου 2026 σε ηλικία 84 ετών σε νοσοκομείο φυλακών της Χάγης, όπου εξέτιε ποινή ισόβιας κάθειρξης. Κατηύθυνε την αιματηρή πολιορκία του Σαράγεβο, η οποία διήρκεσε σχεδόν τέσσερα χρόνια και κόστισε τη ζωή σε περισσότερους από 10.000 αμάχους από τυφλούς βομβαρδισμούς και πυρά ελεύθερων σκοπευτών. Θεωρείται ο εγκέφαλος της σφαγής του Ιουλίου του 1995 στη Σεμπρένιτσα, κατά την οποία οι δυνάμεις του εκτέλεσαν συστηματικά περισσότερους από 7.000 έως 8,000 Βόσνιους Μουσουλμάνους (κυρίως άνδρες και αγόρια) μέσα σε λίγες ημέρες. Πρόκειται για τη χειρότερη μαζική θηριωδία στην Ευρώπη μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο. Μετά τη λήξη του πολέμου, ο Μλάντιτς διέφυγε τη σύλληψη για 16 χρόνια ζώντας στην παρανομία. Συνελήφθη τελικά στη Σερβία τον Μάιο του 2011 και εκδόθηκε στο Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο για την πρώην Γιουγκοσλαβία στη Χάγη. Το 2017 κρίθηκε ένοχος για γενοκτονία, εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας και παραβιάσεις των νόμων του πολέμου, και του επιβλήθηκε ποινή ισόβιας κάθειρξης.
Δείτε ακόμα στο Αλμανάκ:
Σκοτώνοντας για τη φωτογραφία
