Elaine Mokhtefi, μια Αμερικανίδα στο Αλγέρι
'Εμπρακτος διεθνισμός [1]
Η Elaine Mokhtefi έφυγε από τη ζωή στις 11 Σεπτεμβρίου στη Νέα Υόρκη, σε ηλικία 97 ετών. Επτά εβδομάδες νωρίτερα, ένα προεδρικό διάταγμα είχε απονείμει την αλγερινή υπηκοότητα σε αυτή την Αμερικανίδα, γεννημένη το 1928. Αντιαποικιακή αγωνίστρια, υπήρξε από τους προνομιούχους μάρτυρες μιας δεκαετίας κατά την οποία το Αλγέρι ήταν η πρωτεύουσα των επαναστάσεων. Μια αναδρομή σε μια πορεία που τα απομνημονεύματά της έβγαλαν από τη λήθη, ενώ ένα ντοκιμαντέρ για τη ζωή της πρόκειται να κυκλοφορήσει σύντομα.
Elaine Mokhtefi, Alger, capitale de la révolution, De Fanon aux Black Panthers, La fabrique, 2019.
Paul Audinet
Orient XXI - 16 Σεπτ. 2026
Ο Paul Audinet είναι υποψήφιος διδάκτορας σύγχρονης ιστορίας (Πανεπιστήμιο Paris 1 Panthéon-Sorbonne).
Η Ελέιν Κλάιν γεννιέται στις 10 Δεκεμβρίου 1928 στη Νέα Υόρκη, σε μια εβραϊκή, μη θρησκευόμενη οικογένεια, την οποία το κραχ του 1929 βυθίζει στη φτώχεια. Οι γονείς της, έμποροι κλωστοϋφαντουργικών προϊόντων, μετακομίζουν στο Κονέκτικατ και στη συνέχεια στο Τέξας. Από αυτή την περιπλάνηση αντλεί την πρώτη της πολιτική παιδεία. "Όταν φτάσαμε στον Νότο, στη χώρα των φυλετικών διακρίσεων, αντικρίσαμε και πάλι μια ανυπόφορη φτώχεια", γράφει στα απομνημονεύματά της.
Τον Σεπτέμβριο του 1945, σε ηλικία 16 ετών, φεύγει μόνη της για την Τζόρτζια, στο Wesleyan College, ένα πανεπιστήμιο γυναικών. "Είχα πλήρη άγνοια κινδύνου", θα πει γι' αυτή την αναχώρηση για τον βαθύ Νότο. Αυτό που ανακαλύπτει εκεί δεν έχει καμία σχέση με την αορατότητα που είχε παρατηρήσει στον Βορρά: ο φυλετικός διαχωρισμός "έβγαζε μάτι, μέρα και νύχτα, μέσα από κανονισμούς και νόμους που εφαρμόζονταν από τους πολίτες και επιβάλλονταν από τις δυνάμεις της τάξης". Επαναστατεί, όπως γράφει, σε σημείο να της αρνηθεί η κοσμήτορας την επανεγγραφή την επόμενη χρονιά. "Οι ιδέες μου για τον ρατσισμό, τον πολιτισμό και τη θρησκεία εντάθηκαν με τον χρόνο και έγιναν πολιτικές πεποιθήσεις".
Επιστροφή στη Νέα Υόρκη το 1946, στο Latin American Institute, για δύο χρόνια σπουδών στη μετάφραση ισπανικών. Σε μια διάλεξη στην πανεπιστημιούπολη ανακαλύπτει το κίνημα των United World Federalists (UWF), που τάσσονται υπέρ μιας παγκόσμιας κυβέρνησης. Προσχωρεί σε αυτό και γίνεται εθνική διευθύντρια του φοιτητικού του τμήματος το 1950. Την επόμενη χρονιά, στο συνέδριο της Παγκόσμιας Συνέλευσης Νεολαίας στο Πανεπιστήμιο Cornell, καταγγέλλει δημόσια τον αμερικανικό ρατσισμό ενώπιον αφρικανικών αντιπροσωπειών. Οι υπηρεσίες πληροφοριών, το FBI, αρχίζουν να ανακρίνουν τον περίγυρό της. Το UWF, από την πλευρά του, αποσυντίθεται: ξεκινώντας από έναν απλό στόχο, μια παγκόσμια ομοσπονδιακή κυβέρνηση που θα εγγυάται την ειρήνη μεταξύ των εθνών, αναδιατύπωνει τους σκοπούς του και καταλήγει να ζητάει απλά την ενίσχυση των Ηνωμένων Εθνών. Η ρήξη μεταξύ των νεαρών ιδεαλιστών και της κεντρώας ηγεσίας είναι οριστική· την απολύουν. Λίγες μέρες μετά τα 23α γενέθλιά της, ανοίγει πανιά για το εξωτερικό.
Παρίσι, μια ψευδαίσθηση ισότητας
Φτάνει στο Παρίσι στις αρχές του 1952 και εργάζεται ως διερμηνέας για διάφορους διεθνείς οργανισμούς. Η νεαρή γυναίκα συνειδητοποιεί εκεί τις συνθήκες υπό τις οποίες ζουν οι Βορειοαφρικανοί εργάτες, ιδίως όταν επισκέπτεται τις παραγκουπόλεις στα προάστια. Κατά τη διάρκεια της παρέλασης της 1ης Μαΐου, στην οποία συμμετέχει, εμφανίζονται στο τέλος της πορείας χιλιάδες εργάτες από το Μαγκρέμπ. Δεν ήταν προσκεκκλημένοι: η Γενική Συνομοσπονδία Εργασίας (CGT) είχε υπαναχωρήσει από τη συμφωνία που είχε συναφθεί με τους Αλγερινούς εθνικιστές, αρνούμενη να εκφραστεί ένα αίτημα ανεξαρτησίας στις τάξεις της, τη στιγμή που η Γαλλία σκοπεύει να καταπνίξει κάθε αμφισβήτηση της παρουσίας της στη Βόρεια Αφρική. Η Ελέιν Κλάιν θα το καταλάβει αυτό μόνο λίγες εβδομάδες αργότερα, με τη σύλληψη του Αλγερινού εθνικιστή ηγέτη Μεσάλι Χατζ. Η εικόνα, ωστόσο, της κάνει αμέσως βαθιά εντύπωση. Αυτοί οι άνθρωποι τής θυμίζουν την κατάσταση των Μαύρων στον νότο των Ηνωμένων Πολιτειών: "Έκανα μια σύνδεση, και ίσως ακόμη και μια μεταβίβαση των αμερικανικών μου αγώνων". Η αντιαποικιακή της στράτευση ριζώνει εκεί, τη στιγμή που ο πόλεμος της Αλγερίας αρχίζει να διαφαίνεται.
Κι όμως, το καθοριστικό σημείο καμπής στην πορεία της δεν σημειώνεται στο Παρίσι, αλλά σε μια άλλη πρωτεύουσα: στην Άκκρα. Τον Αύγουστος του 1960, στο Πανεπιστήμιο του Γκάνα, δείχνει τον δρόμο για την αίθουσα συνεδριάσεων σε έναν άνδρα με λευκό πουκάμισο που τη ρωτάει σε σπαστά αγγλικά. Ονομάζεται Φραντς Φανόν και εκπροσωπεί την Προσωρινή Κυβέρνηση της Αλγερινής Δημοκρατίας (GPRA) στο Γκάνα. Μαζί με τον Μοχάμεντ Σαχνούν, εκπρόσωπο της Γενικής Ένωσης Μουσουλμάνων Αλγερινών Φοιτητών (Ugema), σχηματίζουν για λίγες μέρες μια τριάδα που αγωνίζεται για ψηφίσματα σχετικά με την Παλαιστίνη, τη Νότια Αφρική και το τέλος της αποικιοκρατίας. "Η συνεννόηση ήταν άμεση", γράφει η ίδια. Έναν χρόνο αργότερα, θα επισκέπτεται κάθε Σαββατοκύριακο τον ετοιμοθάνατο Φανόν, στο νοσοκομείο του Μπεθέσντα, κοντά στην Ουάσινγκτον.
Νέα Υόρκη, η πρεσβεία ενός κράτους που δεν υπάρχει
Ο Μοχάμεντ Σαχνούν την παρουσιάζει στον Αμπντελκαντέρ Σαντερλί, ο οποίος διευθύνει στη Νέα Υόρκη την αντιπροσωπεία του Εθνικού Απελευθερωτικού Μετώπου (FLN) στα Ηνωμένα Έθνη και συγκαταλέγεται στους κύριους αρχιτέκτονες της διπλωματίας του. Εκείνος της εκθέτει τη στρατηγική του: η ανεξαρτησία δεν θα κερδηθεί στο πεδίο της μάχης, αλλά μέσω της διεθνοποίησης της σύγκρουσης. Το 1960, η ίδια εντάσσεται σε αυτό το γραφείο, μια πρωτο-πρεσβεία ενός κράτους που δεν υπάρχει ακόμη. Μεταφράζει, γράφει, οργανώνει, διανέμει το Yasmina και το Djazaïrouna (Η Αλγερία μας), τις ταινίες της GPRA, σε σκηνοθεσία των Τζαμέλ-Εντίν Σαντερλί και Μοχάμεντ Λαχντάρ-Χαμίνα, που προορίζονταν να φέρουν το αλγερινό ζήτημα ενώπιον των αφροασιατικών αντιπροσωπειών.
Αυτό το έργο είναι κάθε άλλο παρά δευτερεύον. Αποτελεί ένα από τα κύρια όπλα ενός ασύμμετρου πολέμου όπου το FLN, έχοντας επίγνωση της στρατιωτικής του κατώτερότητας, ποντάρει στη διεθνή κοινή γνώμη και στη νέα αριθμητική της Γενικής Συνέλευσης, την οποία μόλις έχει ανατρέψει η μαζική εισδοχή των πρώην αποικιών. Εκεί συναναστρέφεται πολλούς άνδρες που θα αποτελέσουν την ελίτ της ανεξάρτητης χώρας -τον Μ'χαμέντ Γιαζίντ, τον Μοχάμεντ Μπενγιαχία, τον Λαχντάρ Μπραχίμι, τον Αχμέντ Μπουμεντζέλ- και δύο άνδρες που παραμερίστηκαν μετά την κρίση του καλοκαιριού του 1962 και την κατάληψη της εξουσίας από την ομάδα του Τλεμσέν: τον Μπενγιουσέφ Μπενχέντα και τον Κριμ Μπελκασέμ, ο οποίος καταδικάστηκε σε θάνατο ερήμην προτού δολοφονηθεί στη Φρανκφούρτη το 1970.
"Η Μέκκα των επαναστατών"
Η Ελέιν Κλάιν εγκαθίσταται στο Αλγέρι το 1962, την παραμονή των εορτασμών της 1ης Νοεμβρίου, της επετειάκης ημερομηνίας της αρχής της εξέγερσης του 1954. Η χώρα έχει έλλειψη από τα πάντα: σε έναν πληθυσμό εννέα με δέκα εκατομμυρίων κατοίκων, υπάρχουν περίπου 1.500 φοιτητές και 500 πτυχιούχοι πανεπιστημίου. "Ο αυτοσχεδιασμός ήταν ο κανόνας". Στον Εθνικό Οργανισμό Τουρισμού, στο γραφείο τύπου της προεδρίας, το Algérie Presse Service και στη συνέχεια στην Αλγερινή Ραδιοφωνία-Τηλεόραση, η Ελέιν γίνεται μία από τις πιο περιζήτητες μεταφράστριες του καθεστώτος, συμπεριλαμβανομένης της συνεργασίας της με τον Αμπντελαζίζ Μπουτεφλίκα, τότε υπουργό Εξωτερικών.
Αυτά είναι τα χρόνια που η Αλγερία μετατρέπει τη νίκη της σε διπλωματικό κεφάλαιο. Αντιιμπεριαλιστική από δόγμα όσο και από εμπειρία, υποδέχεται, εκπαιδεύει και χρηματοδοτεί τα απελευθερωτικά κινήματα: "Σχεδόν κάθε απελευθερωτική οργάνωση στον κόσμο είχε γραφείο στο Αλγέρι", γράφει η ίδια, από τους Βιετκόνγκ μέχρι το Αφρικανικό Εθνικό Κογκρέσο (ANC), από την Οργάνωση του Λαού της Νοτιοδυτικής Αφρικής (Swapo) μέχρι το Μέτωπο Απελευθέρωσης της Μοζαμβίκης (Frelimo) και το Λαϊκό Κίνημα για την Απελευθέρωση της Ανγκόλας (MPLA), χωρίς να ξεχνάμε τους Βάσκους αυτονομιστές της Euskadi ta Askatasuna (ETA), τους εξόριστους από την Ισπανία, την Πορτογαλία και τη Λατινική Αμερική. Η φράση του Αμίλκαρ Καμπράλ, ηγέτη του Αφρικανικού Κόμματος για την Ανεξαρτησία της Γουινέας και του Πράσινου Ακρωτηρίου, συνοψίζει αυτή την περίοδο: "Οι χριστιανοί πηγαίνουν στο Βατικανό, οι μουσουλμάνοι στη Μέκκα και οι επαναστάτες πηγαίνουν στο Αλγέρι".
Κορυφαία στιγμή υπήρξε το πρώτο Παναφρικανικό Πολιτιστικό Φεστιβάλ, τον Ιούλιο του 1969, στη διοργάνωση του οποίου η ίδια συμβάλλει: τριάντα ένα αφρικανικά κράτη, έξι απελευθερωτικά κινήματα, η Νίνα Σιμόν, ο Όσκαρ Πίτερσον, ο Άρτσι Σεπ να παίζει με Τουαρέγκ μουσικούς, και υπαίθριες συναυλίες που κρατούν την πόλη ξάγρυπνη. Αυτή είναι και η περίοδος που οι παλιοί της αγώνες επιστρέφουν στη ζωή της. Έχοντας υποστεί απόρριψη από την Αβάνα, οι Μαύροι Πάνθηρες του Έλντριτζ Κλίβερ στέλνονται στην Αλγερία, όπου ανοίγουν μια "πρεσβεία". Δεν μιλούν ούτε αραβικά ούτε γαλλικά· η ίδια χρησιμεύει ως διερμηνέας και ενδιάμεσος με τις αρχές.
Την ίδια εκείνη εποχή γνωρίζει τον Μοχτάρ Μοχτεφί, πρώην μαχητή του Εθνικού Απελευθερωτικού Στρατού (ALN), ο οποίος είχε περάσει από το Υπουργείο Εξοπλισμών και Γενικών Συνδέσμων (MALG) και στη συνέχεια έγινε συγγραφέας. Τον παντρεύεται το 1972 και έκτοτε φέρει το όνομά του. "Αναζητούσε τη δικαιοσύνη στα πάντα", θα πει για αυτόν τον άνδρα που πέθανε το 2015, του οποίου τα απομνημονεύματα, Ήμουν Γάλλος-Μουσουλμάνος, Διαδρομή ενός στρατιώτη του ALN, θα κυκλοφορήσουν την επόμενη χρονιά από τις εκδόσεις Barzakh.
Η αλγερινή της ιστορία διακόπτεται ωστόσο απότομα. Το 1974, αφού αρνήθηκε δύο φορές να δώσει πληροφορίες στις αλγερινές υπηρεσίες για τη φίλη της Ζόχρα Σελαμί, παντρεμένη με τον πρώην πρόεδρο Μπεν Μπελά που ήταν τότε υπό κράτηση, αναγκάζεται να εγκαταλείψει τη χώρα. Ένα αεροπορικό εισιτήριο για το Παρίσι την περιμένει στο αεροδρόμιο. Έκτοτε της απαγορεύεται η διαμονή και θα μπορέσει να επιστρέψει στην Αλγερία μόνο σαράντα τέσσερα χρόνια αργότερα.
Επιτέλους Αλγερινή
Επιστρέφει τον Νοέμβριο του 2018, την παραμονή της γαλλικής έκδοσης των απομνημονευμάτων της, Αλγέρι, πρωτεύουσα της επανάστασης, τα οποία μετέφρασε η ίδια στα γαλλικά και τα οποία εκδίδει ο οίκος Barzakh στην Αλγερία. Το βιβλίο της ανασυνθέτει τα γεγονότα εκ των έσω, αλλά χωρίς ωραιοποιήσεις, μιας δεκαετίας κατά τη διάρκεια της οποίας το Αλγέρι επιβλήθηκε ως ένα από τα κέντρα της διεθνούς επαναστατικής πολιτικής. Αφηγείται επίσης τις αντιφάσεις της ανεξάρτητης Αλγερίας, τις απογοητεύσεις και τα εντυπωσιακά κατορθώματα.
Λίγους μήνες μετά, ενώ έχει επιστρέψει στο σπίτι της, ξεσπά το Χιράκ (Hirak). Όταν ρωτήθηκε από το Contretemps, το "περιοδικό κομμουνιστικής κριτικής", για το συναίσθημα που της προκαλεί, θα πει ότι βλέπει σε αυτή την εξέγερση "το άνοιγμα των καρδιών και των μυαλών που ζητούν την αποχώρηση της "εξουσίας", την απαίτηση του λαού για την αποκατάσταση της δημοκρατίας, τη χώρα για όλους τους πολίτες της..." "Πρόκειται πράγματι για μια δεύτερη επανάσταση!", θα συμπληρώσει στο τέλος.
Τον Δεκέμβριο του 2025 γνωρίζει την απόλυτη δικαίωση και αναγνώριση. Ως επίτιμη προσκεκλημένη της 12ης διοργάνωσης του Διεθνούς Φεστιβάλ Κινηματογράφου του Αλγερίου, συμμετέχει διαδοχικά, μέσα σε μία εβδομάδα, σε συναντήσεις και συνέδρια, και στη συνέχεια, στις 10 Δεκεμβρίου, την ημέρα των 97ων γενεθλίων της, δέχεται δύο τιμητικές εκδηλώσεις με ένα standing ovation στο Εθνικό Θέατρο της Αλγερίας. Εκείνο το βράδυ της ανακοινώνεται ότι θα της απονεμηθεί η αλγερινή υπηκοότητα, μια απόφαση που επισημοποιήθηκε με προεδρικό διάταγμα στις 23 Ιουλίου 2026.
Η Ελέιν Μοχτεφί έφυγε από τη ζωή την Παρασκευή 11 Σεπτεμβρίου στη Νέα Υόρκη, την πόλη όπου γεννήθηκε, λίγες εβδομάδες πριν από ένα τελευταίο ταξίδι στο Αλγέρι, όπου ήταν προγραμματισμένη μια δεξίωση για τον εορτασμό της υπηκοότητάς της. Η Σέρβα σκηνοθέτιδα Μίλα Τουράιλιτς, δημιουργός του Ciné-guérillas, Σκηνές από τα αρχεία Λαμπούντοβιτς (2022), της αφιερώνει ένα ντοκιμαντέρ που βρίσκεται σήμερα στο στάδιο του μοντάζ. Μια ευκαιρία να κρατηθεί ζωντανή η φλόγα αυτής της ακούραστης αγωνίστριας και να τιμηθεί μια μακρά ιστορία στράτευσης στο πλευρό εκείνων που αγωνίζονταν για τη χειραφέτησή τους.
Δείτε ακόμα στο Αλμανάκ:
Αποικιοκρατική Αλγερία. Η σιωπή των πατεράδων μας.
"Το μάτι του στο χέρι μου" - Ο γάλλος φωτογράφος Raymond Depardon και ο αλγερινός συγγραφέας Kamel Daoud υπογράφουν μαζί ένα βιβλίο
Καμύ, ο Αλγερινός ή ο ξένος;
Εγκαταλελειμμένοι στη μέση της Σαχάρας
Από το Αλγέρι στη Θεσσαλονίκη. Η Μεσόγειος φλέγεται στις ταινίες του Tariq Teguia
Ραδιενεργή Σαχάρα