Δύο γενναίες γυναίκες απέναντι στα τέρατα της μαφίας
Η Lea Garofalo και η κόρη της Denise
Η Lea απήχθη και δολοφονήθηκε το 2009 από τον μαφιόζο συντροφό της και η Denise αυτοκτόνησε πριν λίγες μέρες, στις 4 του Σεπτέμβρη. 'Ηταν 35 ετών.
Roberto Saviano
Σε αυτή τη φωτογραφία η Λέα Γκαρόφαλο και η κόρη της Ντενίζ χαμογελούν. Υπάρχει φως, φαίνεται να υπάρχει ευτυχία. Η Λέα Γκαρόφαλο δεν είχε ανεχτεί το καθεστώς της 'ντρανγκέτα [καλαβρέζικο σκέλος της ιταλικής μαφίας -σ.σ.] στο οποίο ζούσε. Είχε εγκαταλείψει τον σύντροφό της Κάρλο Κόσκο το 1996, μετά τη σύλληψή του, και από το 2002 είχε αποφασίσει να καταθέσει, διηγούμενη όσα γνώριζε για τη δύναμη των εγκληματικών συμμοριών. Και κατάφερε να δώσει πολύτιμες πληροφορίες, με αποτέλεσμα να γίνει στόχος. Τον Μάιο του 2009 δέχτηκε επίθεση στο σπίτι της από έναν άνδρα που παρουσιάστηκε ως τεχνικός πλυντηρίων. Προσπάθησε να την πνίξει. Η Ντενίζ, που εκείνη την ημέρα έλειπε από το σχολείο, παρενέβη και την έσωσε. Λίγους μήνες αργότερα, στις 24 Νοεμβρίου 2009, οι κάμερες του Δήμου του Μιλάνου κατέγραψαν τη Λέα στην Αψίδα της Ειρήνης, στις 18:37, καθώς επιβιβαζόταν σε ένα αυτοκίνητο. Ο Κάρλο Κόσκο είχε ζητήσει από τη Λέα να μιλήσουν για την κόρη τους και ακριβώς γι' αυτόν τον λόγο εκείνη είχε δεχτεί να τον δει. 'Ηταν παγίδα, οδηγήθηκε σε μια αποθήκη, στραγγαλίστηκε και το σώμα της κάηκε για τρεις ημέρες μέσα σε ένα βαρέλι. Η Ντενίζ ήταν 19 ετών όταν επέλεξε να καταθέσει εναντίον του πατέρα της, του ανθρώπου που κατηγορήθηκε ότι διέταξε τη δολοφονία της μητέρας της. Είπε: "Είμαι μια περήφανη μάρτυρας δημοσίου συμφέροντος". Αλλά το να επιλέγεις έχει ένα τίμημα που δεν τελειώνει: γίνεται η ίδια σου η ζωή, επειδή όλα όσα ακολουθούν καθορίζονται από αυτό που έκανες. Υπό προστασία μέχρι το 2018, με ένα όνομα που δεν ήταν δικό της, μια ταυτότητα που έπρεπε να ξαναχτίσει μόνη της. Κανείς δεν μπορεί πραγματικά να καταλάβει τι σημαίνει να κουβαλάς πάνω σου, για μια ολόκληρη ζωή, την επιλογή του να έχεις εναντιωθεί σε μια διάχυτη, σιωπηλή δύναμη, ικανή να διεισδύει, να λερώνει, να απομονώνει. Ακόμη και όταν δίπλα σου υπάρχει κάποιος που σε αγαπάει, ειλικρινά, το βάρος παραμένει δυσβάσταχτο επειδή είσαι μόνη κάθε φορά που επιλέγεις κάτι που, και μόνο λόγω του ότι το επέλεξες, αλλάζει για πάντα όλα τα υπόλοιπα. Την Κυριακή η Ντενίζ επέλεξε τραγικά να φύγει. Ήταν 35 ετών, στην ίδια ηλικία με τη μητέρα της όταν δολοφονήθηκε.
"Πρόεδρε, βοηθήστε εμένα και την κόρη μου"
(Επιστολή που η Λέα Γκαρόφαλο, η μητέρα της Ντενίζ Κόσκο, απηύθυνε στις 28 Απριλίου 2009, κατά τη διάρκεια του προγράμματος προστασίας, στον τότε Πρόεδρο της Δημοκρατίας Τζόρτζιο Ναπολιτάνο)
Fatto Quotidiano - 12.09.2026
Η Λέα Γκαρόφαλο, μέσα από αυτή τη δραματική επιστολή προς τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας, προσδοκούσε σε τρία βασικά πράγματα:
- Τη νομική και ηθική της αναγνώριση ως "μάρτυρα δημοσίου συμφέροντος" (testimone di giustizia) και όχι ως "συνεργάτιδας της δικαιοσύνης" (pentita): Η Λέα δεν είχε διαπράξει ποτέ οποιοδήποτε έγκλημα. Η κατηγοριοποίησή της ως "συνεργάτιδας" την εξίσωνε στα μάτια του νόμου και της κοινωνίας με τους μετανιωμένους μαφιόζους, στερώντας της την αξιοπρέπεια και φορτώνοντάς της το στίγμα της "ρουφιάνας" (infame), ενώ η ίδια είχε επιλέξει τη νομιμότητα από καθαρή συνείδηση.
- Μια αξιοπρεπή και ασφαλή ζωή για την ίδια και την κόρη της, Ντενίζ: προσδοκούσε ότι το κράτος θα της παρείχε ένα σταθερό, μόνιμο και αποτελεσματικό πρόγραμμα προστασίας. Αντίθετα, βρισκόταν για 7 χρόνια σε ένα "προσωρινό" καθεστώς που την είχε οδηγήσει στην απόλυτη απομόνωση, στην απώλεια της δουλειάς και του σπιτιού της, αφήνοντάς την ουσιαστικά απροστάτευτη και χωρίς μέλλον.
- Μια συλλογική αλλαγή για όλους τους ανθρώπους στην ίδια θέση.
Κύριε Πρόεδρε της Δημοκρατίας,
Αυτή που σας γράφει είναι μια νεαρή μητέρα, απελπισμένη, στα όρια των δυνάμεών της, ψυχικών και πνευματικών (...).
Βρισκόμαστε εδώ και περίπου 7 χρόνια σε ένα προσωρινό πρόγραμμα προστασίας. Υπό κανονικές συνθήκες η προσωρινότητα διαρκεί περίπου 1 έτος, στην προκειμένη περίπτωση έχει ξεπεραστεί κάθε χρονικό όριο και, επιτρέψτε μου, κάθε μέτρο, καθώς καθημερινά παραβιάζονται τα θεμελιώδη δικαιώματά μας που κατοχυρώνονται από την ευρωπαϊκή νομοθεσία.
Ο διορισμένος δικηγόρος με παρουσίασε ως συνεργάτιδα της δικαιοσύνης, χωρίς ποτέ, και τονίζω ποτέ, να έχω διαπράξει το οποιοδήποτε έγκλημα στη ζωή μου.
Είμαι μια γυναίκα που αναλάμβανε πάντα τις ευθύνες της και που εδώ και καιρό αποφάσισε να κόψει κάθε είδους δεσμό με την οικογένειά της και με τον σύντροφό της, προσπαθώντας να ξεκινήσει μια νέα ζωή με γνώμονα τη νομιμότητα και τη δικαιοσύνη μαζί με την κόρη μου.
Σήμερα βρίσκομαι, μαζί με την κόρη μου, απομονωμένη από τα πάντα και από τους πάντες, έχω χάσει τα πάντα, την οικογένειά μου, έχασα τη δουλειά μου (έστω και προσωρινή), έχασα το σπίτι μου, έχασα τους αμέτρητους φίλους μου, έχασα κάθε προσδοκία για το μέλλον, αλλά αυτό το είχα λάβει υπόψη μου, ήξερα τι είχα να αντιμετωπίσω κάνοντας μια τέτοια επιλογή. (...)
Σήμερα και μετά από όλα τα προηγούμενα, αναρωτιέμαι ακόμα πώς μπόρεσα έστω και να σκεφτώ ότι στην Ιταλία μπορεί πραγματικά να υπάρχει κάτι παρόμοιο με τη δικαιοσύνη, ειδικά μετά από καταστροφικά προηγούμενα όπως αυτά που βίωσαν οι συγγενείς μου σε πρώτο πρόσωπο. Και όμως, ίσως επειδή η ιστορία επαναλαμβάνεται και η γενετική δεν αλλάζει, επανέλαβα και επαναλαμβάνω βήμα προς βήμα αυτό που έχει ήδη συμβεί στην οικογένειά μου, και ξέρετε ποιο είναι το χειρότερο;
Το χειρότερο είναι ότι γνωρίζω ήδη τη μοίρα που με περιμένει: αφού πληγώθηκα στα υλικά και στα συναισθηματικά μου συμφέροντα, θα έρθει ο θάνατος! Αναπάντεχος, ανάξιος και αδυσώπητος (...).
Τώρα, με αυτή την επιστολή μου, θα ήθελα ίσως παράτολμα να αλλάξω την πορεία της θλιβερής ιστορίας μου, επειδή δεν θέλω σε καμία περίπτωση μια μέρα κάποιος να νιώσει εξουσιοδοτημένος να κάνει αυτό που πρέπει να κάνει ο νόμος και, ως εκ τούτου, να θυσιάσει, έστω και για έναν απόλυτα δίκαιο σκοπό, τη δική του ζωή και τη ζωή των αγαπημένων του προσώπων για να επιδιώξει μια ιδέα δικαιοσύνης, η οποία παύει να είναι τέτοια τη στιγμή που την απονέμει κανείς μόνος του και με συνοπτικές μεθόδους.
Θα ήθελα, Κύριε Πρόεδρε, με αυτό το αίτημά μου για βοήθεια να απαντήσετε στις δεκάδες, αν όχι εκατοντάδες ανθρώπους που σήμερα βρίσκονται στην ίδια κατάσταση με εμένα.
Τώρα δεν ξέρω, ειλικρινά, πόσοι από εμάς δεν έχουμε διαπράξει ποτέ κανένα έγκλημα και, αφού καταγγείλαμε διάφορες εγκληματικές πράξεις, βρεθήκαμε κατηγοριοποιημένοι ως συνεργάτες της δικαιοσύνης και επομένως ως μέλη αυτής της γνωστής κατηγορίας των "ρουφιάνων", όπως αποκαλούνται συνήθως στην Ιταλία, αντί για μάρτυρες εγκληματικών πράξεων. Επειδή μπορώ να σας διαβεβαιώσω, καθώς το έχω ζήσει προσωπικά, ότι υπάρχουν άνθρωποι που, παρά το γεγονός ότι βρίσκονται εν μέσω τέτοιων καταστάσεων, καταφέρνουν να μην εμπλακούν με κανέναν τρόπο και να ξέρουν πώς να δώσουν αξιοπρέπεια και ελπίδα, καθώς και δικαιοσύνη, στην ύπαρξή τους.
Εσείς σήμερα, κύριε πρόεδρε, μπορείτε να αλλάξετε την πορεία της ιστορίας. Αν θέλετε, μπορείτε να βοηθήσετε εκείνους που, δεν ξέρουμε ακριβώς γιατί ή πώς, καταφέρνουν ακόμα να πιστεύουν ότι ακόμα και σε αυτή τη χώρα, το να ζεις δίκαια είναι εφικτό παρά τα πάντα!. (...)
Η Ντενίζ Κόσκο συνέχισε τον αγώνα της μητέρας της στο δικαστήριο με έναν τρόπο που συγκλόνισε την Ιταλία, επιδεικνύοντας απίστευτο θάρρος παρά το γεγονός ότι ήταν μόλις 19 ετών. Η συμβολή της ήταν καθοριστική για την εξάρθρωση του σχεδίου συγκάλυψης που είχε στήσει ο πατέρας της, Κάρλο Κόσκο.
Μετά την εξαφάνιση της Λέα, ο Κάρλο Κόσκο προσπάθησε να πείσει την κόρη του και τις αρχές ότι η μητέρα της είχε διαφύγει εσκεμμένα στην Αυστραλία για να ξεκινήσει μια νέα ζωή. Η Ντενίζ δεν πίστεψε ποτέ αυτό το ψέμα. Αντιθέτως, πήγε αμέσως στις αρχές, κατήγγειλε τον πατέρα της και έδωσε στους εισαγγελείς τα πρώτα κρίσιμα στοιχεία που οδήγησαν στη μετατροπή της έρευνας από απλή εξαφάνιση σε υπόθεση ανθρωποκτονίας.
Κατά τη διάρκεια της δίκης στο Μιλάνο, η Ντενίζ κατέθεσε ως πολιτική αγωγή εναντίον του ίδιου της του πατέρα και των θείων της. Για λόγους ασφαλείας, η κατάθεσή της έγινε μέσα από μια ειδικά διαμορφωμένη προστατευόμενη αίθουσα. Από εκεί, αντιμετώπισε με απίστευτη ψυχραιμία και μαχητικότητα τις προκλητικές ερωτήσεις των δικηγόρων υπεράσπισης της μαφίας.
Όταν ρωτήθηκε στο δικαστήριο για το κίνητρο της απόφασής της να στραφεί ενάντια στο ίδιο της το αίμα, πρόφερε τα λόγια που έμειναν στην ιστορία: "Είμαι μια περήφανη μάρτυρας δημοσίου συμφέροντος". Εξήγησε ότι η στάση της ήταν μια "επιλογή εσωτερικής ελευθερίας" για να μπορέσει να ξεκινήσει ξανά τη ζωή της.
Η ακλόνητη στάση της Ντενίζ στο δικαστήριο προκάλεσε ένα απρόσμενο ρήγμα στο στρατόπεδο των κατηγορουμένων. Κατά τη διάρκεια της δίκης σε δεύτερο βαθμό το 2013, ένας από τους εκτελεστές και πρώτος έρωτας της Ντενίζ, ο Καρμίνε Βεντουρίνο -τον οποίο ο πατέρας της είχε τοποθετήσει δίπλα της για να την ελέγχει- λύγισε. Αποφάσισε να συνεργαστεί με τη δικαιοσύνη και ομολόγησε τις φρικτές λεπτομέρειες της δολοφονίας και της εξαφάνισης του πτώματος της Λέα, οδηγώντας τις αρχές στα εναπομείναντα οστά.
*
Ντενίζ η γενναία: εκείνη και η μητέρα της άλλαξαν το αντιμαφιόζικο κίνημα
Giuseppe Pipitone
Fatto Quotidiano -12.09.2026
Η Έντσα Ράντο λέει ότι όταν έμαθε για τον θάνατο της Ντενίζ Κόσκο ένιωσε όπως πριν από 17 χρόνια: "Μου είχαν πει τότε ότι η Λέα ήταν άφαντη κι εγώ είχα σαστίσει· ένιωθα εντελώς χαμένη, όπως νιώθω και τώρα".
Δικηγόρος, πρώην αντιπρόεδρος της οργάνωσης Libera, γερουσιάστρια και υπεύθυνη αντιμαφία του Δημοκρατικού Κόμματος (Pd), η Ράντο γνώρισε καλά τη Λέα Γκαρόφαλο και την κόρη της Ντενίζ, η οποία πέθανε πριν από δύο ημέρες αφού έπεσε από το παράθυρο του σπιτιού της. "Στη Λέα έδωσε τον αριθμό μου ο ντον Τσότι. Ήρθε να με επισκεφτεί στο γραφείο μου με ένα μικρό κούτι με γλυκά: ποιος πηγαίνει σε δικηγόρο με γλυκά; Αυτή η λεπτομέρεια με συγκλόνισε".
Είχε ήδη καταγγείλει τον πρώην σύντροφό της και την οικογένειά του, που συνδεόταν με την 'ντρανγκετα;
Ναι, μόνο που την είχαν θεωρήσει συνεργάτιδα της δικαιοσύνης, όχι μάρτυρα. Όμως εκείνη δεν είχε διαπράξει εγκλήματα, δεν είχε να μετανιώσει για τίποτα. Επιπλέον, για να λάβει προστασία ένας συνεργάτης πρέπει να κάνει νέες δηλώσεις για τις έρευνες.
Πότε είδατε τη Λέα Γκαρόφαλο για τελευταία φορά;
Τέσσερις ημέρες πριν από τη δολοφονία, τον Νοέμβριο του 2009. Ήμασταν εγώ, εκείνη και η Ντενίζ στη Φλωρεντία. Την είχα συμβουλεύσει να μην επιστρέψει στο Μιλάνο για να δει τον πρώην σύντροφό της. Αλλά εκείνη πήγε ετσι κι αλλιώς.
Την απήγαγαν και την δολοφόνησαν. Το σώμα της κάηκε. Μετά τη δολοφονία, και η Ντενίζ γίνεται μάρτυρας στη δίκη εναντίον του πατέρα της, Κάρλο Κόσκο.
Ήταν λίγο πάνω από 18 ετών, ήταν ένας τεράστιος πόνος. Όταν βρέθηκαν τα υπολείμματα του σώματος της μητέρας της, η Ντενίζ έπρεπε να τα αναγνωρίσει: τα κατάφερε χάρη σε ένα κολιέ.
Ήταν η Ντενίζ που αποφάσισε να θάψει τη μαμά της στο Μιλάνο και όχι στην Καλαβρία;
Ναι, αμέσως μετά την δικαστική απόφαση είπε: τώρα μπορούμε να κάνουμε την κηδεία. Και πρέπει να την κάνουμε στο Μιλάνο: η μητέρα μου ήρθε εδώ για να αναζητήσει την ελευθερία και για μένα, επομένως πρέπει να αναπαυθεί εδώ. Σήμερα ελπίζω η Ντενίζ να ταφεί δίπλα στη μαμά της στο Cimitero Monumentale.
Τι άνθρωπος ήταν η Ντενίζ;
Μια γενναία πολεμίστρια. Ήξερε και να γελάει, είχε όρεξη για ζωή. Αλλά και μια ευθραυστότητα, μια εσωτερική πληγή που εκδηλωνόταν με σιωπές. Η μητέρα της είχε πει: βάλτε την να σπουδάσει. Και εκείνη διάβαζε, ήταν εξαιρετική στο σχολείο. Μετά, όμως, κάποια στιγμή σταματούσε να πηγαίνει επειδή έλεγε: αν συνεχίσω, θα σκέφτομαι τη μαμά.
Η υπόθεση της Λέα Γκαρόφαλο άλλαξε τον κόσμο της Antimafia;
Απολύτως ναι και σας εξηγώ γιατί: πολλές γυναίκες της μαφίας παρακολούθησαν στην τηλεόραση την ωραία ταινία του Μάρκο Τούλιο Τζορντάνα (Lea) και μου είπαν ότι έμαθαν πως μπορείς να βγεις από μια τέτοια οικογενειακή κατάσταση. Η Λέα δεν είναι το πρώτο γυναικείο θύμα της μαφίας, αλλά έδωσε ένα πανίσχυρο παράδειγμα: μπορείς να σταθείς στη σωστή πλευρά, κόβοντας τους οικογενειακούς δεσμούς.
Ο νόμος "Ελεύθεροι να επιλέξουν", τον οποίο εσείς προωθήσατε προς έγκριση στο Κοινοβούλιο, παρέχει υποστήριξη σε γυναίκες και ανηλίκους από μαφιόζικες οικογένειες: γεννήθηκε από την ιστορία της Λέα Γκαρόφαλο;
Βεβαίως, είναι ένας νόμος σχεδιασμένος για αυτούς που δεν έχουν πράγματα να διηγηθούν, και που εγώ αποκαλώ πολιτισμικούς μάρτυρες: μπορείς να σπάσεις τον δεσμό του αίματος. Ξέρετε τι μου είπε η Λέα πριν πεθάνει; Για μένα θα μιλάνε όταν δεν θα υπάρχω πια. Ανατριχιάζω και μόνο που το σκέφτομαι τώρα. Ελπίζω ότι θα μιλάνε και για την ιστορία της Ντενίζ.
Γράψατε στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης: "Πρέπει να φροντίζουμε όσους επέζησαν, να μην αφήνουμε οι πληγές που προκάλεσε η μαφία να γίνονται πεπρωμένο". Το Κράτος το κάνει αυτό;
Πιστεύω ότι με τον νόμο «Ελεύθεροι να επιλέξουν» έγινε ένα βήμα μπροστά, προσπαθήσαμε να δώσουμε ένα εργαλείο. Αλλά όσον αφορά τους συνεργάτες και τους μάρτυρες, πιστεύω ότι το Κράτος πρέπει να κάνει πολλά περισσότερα. Δεν πρέπει να τους αφήνουμε μόνους, ακόμα και μετά.
Η Ντενίζ είχε έναν σύντροφο, ένα παιδί: είχε καταφέρει να προχωρήσει μπροστά;
Θα έλεγα ξεκάθαρα ναι. Με εκείνη, το σύστημα προστασίας λειτούργησε.
Δεν περιμένατε λοιπόν αυτόν τον θάνατο;
Όχι, δεν περίμενα αυτή την πράξη, πίστευα ότι θα μας ζητούσε βοήθεια, ακόμη και αν εκείνη συχνά δεν μας έλεγε τα άσχημα πράγματα. Είμαι σίγουρη ότι η δικαιοσύνη θα κάνει τη δουλειά της, επειδή υπάρχει ένα παιδί. Μια μέρα θα μεγαλώσει και θα πρέπει να μάθει την αλήθεια για τον θάνατο της μητέρας του.
