Αφεντικό και ζώο στο ψυχαναλυτικό ντιβάνι
Patrick Avrane | Nos intimes compagnons. PUF, 160 p., 17 €
Το βιβλίο Nos intimes compagnons (Οι πιστοί μας σύντροφοι), του ψυχαναλυτή Patrick Avrane, εξερευνά τα κίνητρα της σχέσης του ανθρώπου με τα ζώα συντροφιάς. Το δοκίμιο αναμιγνύει μια κλινική συζήτηση με μια ανάλυση μύθων, κόμικς και άλλων λογοτεχνικών έργων· το κοκτέιλ είναι αστείο, πλούσιο και συναρπαστικό. Και πολύ επίκαιρο!
Steven Sampson
En attendant Nadeau - 27.07.2026 - Numéro 248
Στις δυτικές πρωτεύουσες, ο πληθυσμός των σκύλων έχει εκτοξευτεί, επομένως δεν προκαλεί έκπληξη το γεγονός ότι οι σκύλοι αρχίζουν να διεισδύουν στα ιατρεία των ψυχοθεραπευτών, όπως μας πληροφορεί ο Πατρίκ Αβράν. Βρίσκονται παντού: απέναντι από το κτίριο του αρθρογράφου σας άνοιξε πρόσφατα ένα καφέ με την ονομασία Bone Appart – το οποίο αυτοπροβάλλεται ως "Το πρώτο καφέ για σκύλους του Παρισιού" –, μια επιχείρηση που ιδρύθηκε από μια Αμερικανίδα. Κυνοειδή και άνθρωποι μπορούν εκεί να ξαπλώσουν ο καθένας όπως επιθυμεί, πάνω σε ντιβάνια σχεδιασμένα και για τα δύο είδη· η γυάλινη προθήκη πάνω στον πάγκο προσφέρει μπισκότα για σκύλους και κούκις, ενώ, για τους διψασμένους, υπάρχουν καράφες με νερό τοποθετημένες στα τραπέζια καθώς και μπολ έξω στο πεζοδρόμιο. Θα είχε άραγε εγκρίνει ο ...Βοναπάρτης αυτή την αγγλοσαξονική πρωτοβουλία που διεξάγεται στο ονομά του; Προς το παρόν, το ντιβάνι του γραφείου του Πατρίκ Αβράν είναι κρατημένο για τους ανθρωπίδες, αλλά αυτό δεν εμποδίζει τους ασθενείς να συνοδεύονται από τον ζωικό τους σύντροφο, έστω και μόνο στη σκέψη. Και μερικές φορές στην πραγματικότητα!
Η γραμμή ανάμεσα στον άνθρωπο και το ζώο σβήνει, και ο Αβράν το διαπιστώνει με έκπληξη όταν μια ασθενής γύρω στα πενήντα –που εδώ ονομάζεται "Philaminte" – φέρνει στο γραφείο το τζακ ράσελ τεριέ της. Η άφιξη του σκύλου στον ψυχαναλυτικό χώρο αλλάζει εντελώς τη στάση της ασθενούς: της επιτρέπει να απαλλαγεί από το αίσθημα μοναξιάς της, προσφέροντάς της μια αναβαθμισμένη εικόνα του εαυτού της, που αποτελεί, στην ψυχαναλυτική γλώσσα, τη μορφή του "ιδανικού εγώ".
Ο Αβράν έχει το χάρισμα να καθιστά τις φροϊδικές έννοιες κατανοητές, εν προκειμένω τη διαφορά ανάμεσα στο "ιδανικό εγώ" και το "ιδεώδες του εγώ", μια διάκριση που διατρέχει το δοκίμιό του. Εξηγεί ότι οι ψυχαναλυτές θεωρούν το βρέφος ως ένα ον ναρκισσιστικό, ανίκανο να δει το σύνορο ανάμεσα στο στόμα του και την πιπίλα ή τη θηλή, δηλαδή ανάμεσα στο σώμα του και εκείνο των ανθρώπων που το φροντίζουν. Στη συνέχεια εμφανίζεται, μεταξύ της ηλικίας των έξι μηνών και του ενάμισι έτους, το "ιδανικό εγώ" –εμφανίζεται στο στάδιο του καθρέφτη– όταν το παιδί ανακαλύπτει την αντανάκλαση της εικόνας του καθώς και εκείνη του ενήλικα που το στηρίζει. Εκείνη τη στιγμή, προλαμβάνει νοητικά την επερχόμενη ενότητά του. Γιατί ονομάζεται "ιδανικό εγώ"; "Εγώ", επειδή πρόκειται για το παιδί, για το περίβλημά του, για αυτό που το διακρίνει από τον υπόλοιπο κόσμο· "ιδανικό", επειδή τη στιγμή που αντικρίζει αυτή την αντανάκλαση, "γίνεται αυτό που πρέπει να φτάσει· κινείται στο επίπεδο του φαντασιακού". Το "ιδεώδες του εγώ", αντιθέτως, δεν εμπίπτει στο φαντασιακό, δεν είναι μια αντανάκλαση αλλά μια αναφορά. Συγκροτείται μέσα από την ταύτιση του παιδιού με το περιβάλλον του, με τα συλλογικά πολιτισμικά ιδεώδη αυτού του περιβάλλοντος, τα οποία διαμορφώνουν ένα πρότυπο προς επίτευξη. Το "ιδεώδες του εγώ" εγγράφεται στην πραγματικότητα, είναι αυτό στο οποίο κανείς προσδοκά.
Για τη Philaminte, το σκωτσέζικο τεριέ της αντιστοιχεί σε μια αναπαράσταση του ιδανικού εγώ: τέσσερις συνεδρίες μετά την άφιξη του σκύλου, εκείνη αποφασίζει να ολοκληρώσει τη θεραπεία της. Ενώ πληρώνει για την τελευταία της συνεδρία, ο σκύλος γυρίζει προς τον ψυχαναλυτή σαν να του λέει: "Μην ανησυχείς, αναλαμβάνω εγώ τη συνέχεια!" Αυτό οδηγεί τον ψυχαναλυτή σε μια ανάλυση του Ερζέ: ως ειδήμων του Τεντέν, αφηγείται το έπος του Μιλού. Από την πρώτη περιπέτεια του νεαρού ρεπόρτερ το 1929, Ο Τεντέν στη χώρα των Σοβιέτ, το λευκό φοξ τεριέ ακολουθεί τον αφέντη του "σαν τη σκιά του". Αν οι μάλλον απίθανες περιπέτειες του ρεπόρτερ γίνονται ρεαλιστικές χάρη στην ιδιοφυΐα του Ερζέ, είναι αδύνατες για έναν σκύλο, όπως βλέπουμε στο Ο κάβουρας με τις χρυσές δαγκάνες.
Πώς να εξηγήσουμε το φαινόμενο Μιλού; Εκτός από το να παίρνει μέρος στις περιπέτειες του αφεντικού του, διακρίνεται για την απόλυτη χημεία μαζί του, δείχνοντας έτσι τη διαφορά ανάμεσα σε ένα κατοικίδιο ζώο και έναν σκύλο-σύντροφο. Και κάτι ακόμα: με τις σκέψεις του που εμφανίζονται μέσα σε συννεφάκια, ο Μιλού ενσαρκώνει "ένα σημαντικό μέρος της ανθρώπινης υπόστασης του Τεντέν". Αυτή η σχέση είναι επαναστατική: τον προηγούμενο αιώνα, κανένας δεσμός τέτοιας φύσης δεν εμφανίζεται στη λογοτεχνία. Αρχικά, ο κατοικίδιος σκύλος ήταν προορισμένος για το αριστοκρατικό κυνήγι, για διάφορες χρήσεις στην εργασία, ή για να χρησιμεύει ως διακοσμητικό στοιχείο μιας διακεκριμένης κυρίας. Με την έλευση του 20ού αιώνα, ο σκύλος εκδημοκρατίζεται, έτοιμος να γίνει ο σύντροφος του οποιουδήποτε, ακριβώς όπως και η γάτα. Έχουμε να κάνουμε, επομένως, με μια στιγμή ρήξης στην πολιτισμική ιστορία, με επιπτώσεις στις ψυχικές δομές. Γίνεται σχεδόν ταμπού, για παράδειγμα, να υποχρεώνεις έναν σκύλο να εργαστεί, αυτό θα παρέπεμπε σχεδόν σε δουλεία! Ο σκύλος αποκτά ένα νέο καθεστώς, παίρνει θέση στην προσωπική μας ύπαρξη, στην ψυχική μας ζωή, ως παρηγορητικό καταφύγιο, ενσάρκωση των ιδανικών μας, αντανάκλαση του εαυτού μας, μη ανθρώπινο σωσία μας.
Ο σκύλος ως παρηγορητικό "αρκουδάκι"; Ο Αβράν συνδέει το στάδιο του καθρέφτη με την ιστορία του Δράκουλα: ο βρικόλακας δεν είχε αντανάκλαση, ήταν εντελώς μόνος. Ενώ η εικόνα μας στον καθρέφτη, καθώς και τα "αρκουδάκια" μας και τα φυλαχτά μας, αποτελούν τους πρώτους μας καλοσυνάτους συντρόφους. Ο έπαινός του για το "λούτρινο αγκαλιάς" συνιστά έναν αληθινό ύμνο αγάπης: "Λούτρινο ζωάκι, κομμάτι από φθαρμένο φορμάκι ή εσώρουχο, κομμάτι από πάνα ή γωνία από σεντόνι, αντικείμενο απροσδιόριστου σχήματος και άγνωστης προέλευσης, το "ντουντού" είναι συχνά φτιαγμένο από ύφασμα ή από ένα υλικό που θυμίζει την απαλότητα και την υφή του δέρματος. Το αντικείμενο δίνει την ψευδαίσθηση ότι είναι ζωντανό, τόσο στη δομή του όσο και στον τρόπο με τον οποίο το μεταχειρίζεται το μωρό. Το πετάει, και τότε είναι σαν να φεύγει· το ξαναβρίσκει και τότε επιστρέφει· και αν το χάσει, είναι μια καταστροφή, μια ανυπέρβλητη απώλεια…"
Ο Ντόναλντ Γουίνικοτ, εφευρέτης της θεωρίας του "ντουντού" (του μεταβατικού αντικειμένου), δεν θα μπορούσε να το έχει γράψει καλύτερα. Αν, όπως υποστηρίζει ο Πατρίκ Αβράν, ένα έργο τέχνης μπορεί να πάρει τη σκυτάλη από το "ντουντού", γιατί όχι και ένα συναρπαστικό δοκίμιο γραμμένο από έναν ψυχαναλυτή;
Δείτε ακόμα στο Αλμανάκ:
Ζώα συντροφιάς
